Βρίσκεστε εδώ: HomeΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΙ ΚΕΙΜΕΝΑΛαογραφικά άρθραΔιαίρεση και κατάταξη του δημοτικού τραγουδιού

Διαίρεση και κατάταξη του δημοτικού τραγουδιού

Τα δημοτικά μας τραγούδια είναι τα πνευματικά ριζοθέμελα της πατρίδας μας και για τούτο στέκουν μνημεία αξετίμητα της εθνικής μας λογοτεχνίας και κλείνουν μέσα τους γενναία νοήματα, λαμπερή ανθρωπιά, ευγενικά συναισθήματα. Είναι δεμένα μαστορικά με λογάρι άδολο απ' τον υπεράξιο χρυσικό, το λαό μας, και χρωστάει να τα 'χει γκολφοσταυρό η ελληνική διανόηση, και να τα ρουφάει για δρακοβότανο η νέα γενιά.

Άγις Θέρος

Γενικά προβλήματα

Τα βασικά προβλήματα για μια δημοσίευση δημοτικών τραγουδιών είναι η διαίρεση και η κατάταξη, η επιλογή των κειμένων και η καταγραφή. Δεν υπάρχει ομοφωνία στις απόψεις και ομοιομορφία στη διαίρεση και κατάταξη των τραγουδιών, που δημοσιεύονται σε αυτοτελείς εκδόσεις ή περιοδικά. Άλλοτε λαμβάνονται ως βάση για το χαρακτηρισμό και το χώρισμα των τραγουδιών οι περιστάσεις που τραγουδιούνται (τραγούδια γάμου, αποκριάτικα ή χειμωνιάτικα, καλοκαιρινά, κυρατζήδικα, εργατικά, νανουρίσματα, μοιρολόγια, κάλαντα), άλλοτε η μελωδία και ο ρυθμός (τραπεζιού, καθιστά, χορευτικά, του δρόμου κλπ) και άλλοτε η υπόθεση (ακριτικά, ιστορικά, κλέφτικα κλπ).

Η διαίρεση και η κατάταξη του τραγουδιού σε διάφορα είδη δεν είναι νεότερη μόνο υπόθεση. Υπήρχε από αρχαιοτάτων χρόνων και μάλιστα από την προϊστορική εποχή. Φαίνεται ιστορικά εξηγημένη η συγγένεια του δημοτικού τραγουδιού με την αρχαία τραγωδία και μάλιστα, όταν αυτή εκφυλίστηκε μετά τον ξεπεσμό του τραγικού θεάτρου, οπότε έμεινε χωρίς «όψιν», διατήρησε, όμως, το λόγο, που ο λαός πιστός στην παράδοση εξακολουθούσε να τραγουδάει με τους διθυραμβικούς χορούς του στις αγροτικές γιορτές του Διονύσου ως τους τελευταίους χρόνους της ειδωλολατρίας. Απόδειξη είναι ότι η Εκκλησία τους χορούς αυτούς τους μετέπλασε και τους διατήρησε στο λειτουργικό της δράμα. Οι τραγωδίες αυτές, τα τραγούδια δηλ. των διονυσιακών χορών που είχαν αρκετή διάρκεια, δάνεισαν το όνομά τους σ' όλα τα άλλα μικρότερα είδη ψαλλόμενου λόγου με τον υποκοριστικό τύπο «τραγώδιον». Κι αυτό είναι πιθανότατα το δημοτικό τραγούδι. Ο Στίλπων Κυριακίδης λέει ότι «ουδεμία υπάρχει αμφιβολία ότι η λέξις τραγούδι έχει σχέσιν με την αρχαίαν λέξιν τραγωδία».

Οι ρίζες του δημοτικού τραγουδιού

Η ουσία, όμως, είναι πολύ αρχαιότερη από τη λέξη. Οι ρίζες του δημοτικού τραγουδιού χάνονται στα βάθη των προϊστορικών χρόνων. Ο Όμηρος το βρήκε στη ακμή τους. Χίλια και πλέον χρόνια πριν έρθει στον κόσμο ο Χριστός, τα ιστορικά τραγούδια, τα αναφερόμενα δηλαδή σε πράξεις ηρώων, ήταν πολύ γνωστά και τραγουδιόνταν καθημερινά. Ήταν κάτι ανάλογο με τα νεότερα κλέφτικα τραγούδια: ύμνοι σε διάφορες ηρωικές και γενναίες μορφές.

Εξάλλου, αυτά τα τραγούδια αποτέλεσαν το πρώτο υλικό για τη σύνθεση της τρωικής εποποιίας. Δεν υπάρχουν, όμως, μόνο τα ιστορικά τραγούδια εκείνη την εποχή, αλλά και όλες οι άλλες κατηγορίες δημοτικών τραγουδιών, που τις αναφέρει με τα ονόματά τους ο Αθήναιος. Ήταν τα τραγούδια της δουλειάς που ρύθμιζαν την κοινή προσπάθεια της πόντισης και του ανασυρμού της άγκυρας, της κωπηλασίας, κάθε ομαδικής εργασίας τραγούδια, που έφτασαν με παραλλαγμένη μορφή ως τις μέρες μας. Ήταν τραγούδια του χορού, του γεράνου που χορεύεται ακόμα και σήμερα, και του συρτού, που πιάνονται χέρι-χέρι, όπως τώρα, και που την ομηρική εποχή λεγόταν «όρμος». Ήταν τραγούδια της γιορτής και της χαράς, σαν τον υμέναιο (τη σημερινή δηλαδή πατινάδα, που τραγουδά η ακολουθία της νύφης στην πορεία από το σπίτι της προς το σπίτι του γαμπρού) και τα επιθαλάμια των γάμων, και τραγούδια της λύπης και του πένθους, τα μοιρολόγια (όπως ο ιάλεμος και το επικήδειο μέλος), που τα αναφέρει ο Όμηρος, όταν, ιστορώντας το θάνατο του Έκτορα, φέρνει πρώτους να τον κλάψουν τους ειδικούς αοιδούς των ολοφυρμών πριν ξεσπάσουν σε θρήνους οι γυναίκες, η Ανδρομάχη και η Ελένη. Άλλες μορφές τραγουδιών της πρώιμης, κλασικής και ύστερης αρχαιότητας, που η φύση και η λειτουργία τους παρουσιάζουν αναλογίες με εκείνα που γνωρίζουμε σήμερα ως δημοτικά, κατά κατηγορίες είναι:

  • Ο «λίνος», λυπητερό τραγούδι για το τέλος του καλοκαιριού και το μαρασμό της φύσης.
  • Ο «λιτυέρσης», θεριστικό μέλος με συνοδεία αυλών, αντίστοιχο με τα καλοκαιρινά τραγούδια, που τραγουδούσαν στην εποχή μας γυναίκες και άνδρες κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, δηλαδή στις δουλειές, στο θερισμό, στα σκαλίσματα, στα αλωνίσματα κλπ.
  • Ο «ούλος», τραγούδι για τη σπορά προς τιμήν της θεάς Δήμητρας.
  • Η «φιληλιάδα ωδή», που τραγουδιόταν ως δέηση και επίκληση προς το θεό Απόλλωνα τις μέρες που βαριά σύννεφα κάλυπταν τον ήλιο.
  • Το «ιμαίον μέλος», που ήταν τραγούδι των μυλωνάδων.
  • Τα «πτιστικά» ήταν τραγούδια των αρτοποιών, που τα τραγουδούσαν οι γυναίκες καθώς ξεφλούδιζαν το κριθάρι.
  • Το «νόμιον μέλος» ήταν τραγούδι των βοσκών.
  • Τα «συβωτικά» ήταν τα τραγούδια των χοιροβοσκών (συβώτης = χοιροβοσκός).
  • Τα «ερετικά» είναι τα τραγούδια των κωπηλατών.
  • Οι «βαλάνειοι ωδαί» ήταν τα τραγούδια των λουτρών.
  • Τα νανουρίσματα των παιδιών ήταν τα «βαυκαλήματα» (από τα ρήμα βαυκαλώ ή βαυκαλίζω, που σημαίνει: αποκοιμίζω το παιδί τραγουδώντας).
  • Τα τραγούδια των επαιτών λέγονταν «κορωνίσματα» ή «ειρεσιώνες» και τα τραγουδούσαν οι κορωνιστές, που γύριζαν από σπίτι σε σπίτι παίρνοντας δώρα. Κορώνισμα σημαίνει το τραγούδι του κόρακα (από την κορώνη, κοινώς κουρούνα). Οι κορωνιστές ήταν ζητιάνοι, που γύριζαν εδώ και εκεί κρατώντας στο χέρι μια κουρούνα και τραγουδούσαν αντί αμοιβής.
  • Η ειρεσιώνη ήταν κλαδί ελιάς ή δάφνης, πλεγμένο στεφάνι με μαλλί και καρπούς, που το κρατούσαν παιδιά γυρίζοντας από σπίτι σε σπίτι ορισμένες γιορτινές μέρες τραγουδώντας. Τέτοια γιορτή ήταν τα Θαργήλια προς τιμήν του θεού Απόλλωνα τον ενδέκατο μήνα του αθηναϊκού έτους, που ονομάζονταν «θαργηλιών». Γίνονταν προσφορές προς τον Ήλιο και τις Ώρες και το στεφάνι κρεμόταν πάνω απ' την πόρτα του σπιτιού ως τον επόμενο χρόνο.
  • Παρόμοια τραγούδια ήταν και τα «χελιδονίσματα», που τα τραγουδούσαν τα παιδιά αναγγέλλοντας την επάνοδο των χελιδονιών, δηλαδή τον ερχομό της άνοιξης. Το χελιδόνισμα, και μάλιστα με την ίδια ονομασία, τραγουδιέται έως σήμερα στη Ρόδο κάθε πρώτη του Μάρτη από τα παιδιά κρατώντας στα χέρια ένα ομοίωμα χελιδονιού.

Ο Αθήναιος διασώζει ένα τέτοιο τραγούδι:

Ήλθε, ήλθε χελιδών,
καλάς ώρας άγουσα,
καλούς ενιαυτούς,
επί γαστέρι λευκά,
επί νώτα μέλαινα.

Το αντίστοιχο θεσσαλικό σήμερα λέει:

Ήρθε, ήρθε χελιδόνα,
ήρθε κι άλλη μελιηδόνα,
κάθισε και λάλησε
και γλυκά κελάηδησε.

Οι μέσοι αιώνες σε σχέση με το δημοτικό τραγούδι εκφράζουν τους πόθους και τη φαντασία των λαϊκών τάξεων. Τα μεσαιωνικά χρόνια στην Ελλάδα τρεις τάξεις στιχουργούν και έτσι αναπτύσσονται τρεις διαφορετικοί κλάδοι λυρικής ποίησης στη μεταχριστιανική ελληνική φιλολογία: ο κλήρος, οι ευπατρίδες κι ο λαός.

Στον τρίτο κλάδο ανήκει ολόκληρη η ανώνυμη λαϊκή δημιουργία του ελληνικού λαού στον τομέα της ποίησης και της μουσικής από τα χριστιανικά χρόνια ως τη σύγχρονη εποχή. Ως γλώσσα της ποίησης καθιερώνεται η καθημερινή, αυτή που μιλάει ο λαός. Τα θέματα της ποίησης, επίσης, είναι τα καθημερινά, τα οικιακά, τα κοινωνικά, τα σχετικά με τους γενναίους, τους ήρωες και τους άρχοντες. Η λαϊκή δημιουργία μυθοποιεί, διηγείται, χαίρεται, λυπάται και αναπολεί, χωρίς να παραλείπει τίποτα από όσα συμβαίνουν ή αφορούν το παρόν, τους πόθους και τη φαντασία των λαϊκών τάξεων.

Από την πρώτη χριστιανική εποχή εμφανίζονται οι λαϊκοί ραψωδοί, γιατί ο χριστιανισμός κατάργησε τον αρχαίο μύθο, αλλά δεν κατάργησε την ποίηση, η οποία μετασχηματίζεται, αλλά δεν χάνεται. Όπου λαός, εκεί και ποίηση. Έτσι, κατά τη μακρόχρονη βυζαντινή περίοδο οι λαϊκοί ραψωδοί δεν έπαψαν ποτέ να «τραγωδούν». Η αρχαία τραγωδία έπαψε να υπάρχει, διατήρησε, όμως, για αιώνες ένα είδος λαϊκού θεάματος, όπου ένα ή δύο πρόσωπα (υποκριτές) παρίσταναν είτε απομεινάρια παλαιών έργων είτε αυτοσχέδιες παραστάσεις προσαρμοσμένες στο επίπεδο και τις απαιτήσεις του ακροατηρίου. Οι παραστάσεις αυτές και οι «τραγωδοί» τους, παρόλο που διώχθηκαν από την εκκλησία, διαφύλαξαν πολλά στοιχεία της τραγωδίας, τα οποία ανιχνεύονται ακόμη και σήμερα στη μουσική και στους ρυθμούς των δημοτικών τραγουδιών.

Κατά τη βυζαντινή, λοιπόν, περίοδο τα τραγούδια του ακριτικού κύκλου και οι παραλογές φαίνεται να έχουν χρονολογική προτεραιότητα, αφού τα θέματά τους αναφέρονται σε ορισμένη περίοδο (9ος αιώνας και ύστερα), χωρίς να σημαίνει ότι δεν υπήρξαν παραλογές και μετά από αυτήν την περίοδο. Ακολουθούν, χρονικά πάντα, τα ιστορικά τραγούδια των τελευταίων βυζαντινών χρόνων και των νεότερων χρόνων, ενώ τα κλέφτικα, τα πιο πολυάριθμα από όλα τα σωζόμενα με ιστορικό περιεχόμενο δημοτικά τραγούδια, είναι δημιουργήματα των χρόνων της Τουρκοκρατίας και ιδιαίτερα της εποχής ύστερα από τον 16ο αιώνα, που αρχίζει να εκδηλώνεται έντονα η επαναστατικά δράση των ελλήνων αρματολών και κλεφτών, για ν' αποτινάξουν το ζυγό της δουλείας. Συνέχεια του κλέφτικου τραγουδιού έρχονται τα ληστρικά και της φυλακής. Εξυμνούν το ληστή ή το φυλακισμένο ανεξάρτητα από το ηθικό περιεχόμενο των πράξεών του. Εξάλλου, το ηρωικό στοιχείο είναι εκείνο που συγκινεί το λαϊκό τραγουδιστή και τη λαϊκή ψυχή. Τέλος, τα τραγούδια της αντίστασης είναι, επίσης, δημοτικά τραγούδια, γιατί αναφέρονται σε ηρωικές στιγμές, πρόσωπα και πράγματα. Στο μέλλον κάθε ηρωική και έντονα εθνική στιγμή θα αφυπνίζει τη συλλογική ψυχή κι εκείνη ανθρώπινα, γνήσια, ανεπιτήδευτα και συνάμα τραγικά θα δημιουργεί δημοτικό τραγούδι. Αλλιώς, απλώς θα διατηρείται.

Βασικές διαιρέσεις

Ο Νικόλαος Πολίτης πρότεινε μια μικτή βάση διαίρεσης για τα δημοτικά τραγούδια: ακριτικά, ιστορικά, κλέφτικα, παραλογές, τραγούδια της αγάπης, νυφιάτικα, νανουρίσματα, κάλαντα, βαϊάτικα, της ξενιτιάς, μοιρολόγια, γνωμικά, εργατικά και περιγελαστικά.

Ο Στίλπων Κυριακίδης πρότεινε διαφορετική διαίρεση:
Α' Κυρίως άσματα: Εργατικά, συναφή προς τις εορτές και τα έθιμα, παιδικά, της αγάπης, του γάμου, της ξενιτιάς, μοιρολόγια, κλέφτικα, ιστορικά, σατιρικά, γνωμικά, περιστασιακά και θρησκευτικά.
Β' Διηγηματικά άσματα: Ακριτικά, πλαστά ή παραλογές, και ρίμες.
Γ' Δραματικές παραστάσεις (με υποθέσεις από προσφιλή ποιητικά έργα). Αυτές θεωρούνται οι βασικότερες και πλέον συστηματικές διαιρέσεις από όσες έχουν προταθεί και αφορούν τα κείμενα των τραγουδιών, ανεξάρτητα από τη μουσική τους. Υπάρχουν, βέβαια, και άλλες διαιρέσεις που διαφέρουν σε λεπτομέρειες μόνο και δεν απομακρύνονται ουσιαστικά από τις δύο προηγούμενες.

Συνδεθείτε για να υποβάλετε σχόλια

ΑΝΑΖΗΤΗΖΗ

Αρχή