Βρίσκεστε εδώ: HomeΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΙ ΚΕΙΜΕΝΑΛαογραφικά βιβλίαΤα Λαογραφικά του Σπηλαίου ΓρεβενώνΗ λαογραφική διάσταση των γιορτών το χειμώνα

Τα Λαογραφικά του Σπηλαίου Γρεβενών: Η λαογραφική διάσταση των γιορτών του χειμώνα

Όλα τα χειμωνιάτικα έθιμα και οι γιορτές έχουν έναν και μοναδικό συμβολισμό: τη γονιμότητα της γης. Αυτή την εποχή, που γονιμοποιείται η γη, όλες οι δραστηριότητες των ανθρώπων πρέπει να έχουν σχετικούς συμβολισμούς. Όλα τα δρώμενα είναι ανδροκρατούμενα, άλλωστε το δείχνουν οι μεταμφιέσεις των φαλλοφόρων ανδρών σ' όλες τις εκδηλώσεις του χειμώνα (Λουκατσάρια, Αποκριές).

Αυτή την περίοδο η γη παρομοιάζεται με τη γυναίκα, που πρέπει να γονιμοποιηθεί. Το όργωμα της γης με το υνί παρομοιάζεται με συνουσία, όπου το υνί είναι ο φαλλός. Αυτή η γονιμοποιητική συμβολική δράση των φαλλικών εθίμων αναμένεται την άνοιξη να δώσει τους καρπούς της. Γι' αυτό τα ανοιξιάτικα έθιμα και τραγούδια αποτελούν εκδηλώσεις κυρίως των γυναικών και συμβολίζουν την καρποφορία της γης, η οποία αποδίδει τους καρπούς της απ' τη γονιμοποίηση του χειμώνα.

Ούτε οι ημερομηνίες ούτε τα διάφορα λαϊκά δρώμενα είναι τυχαία αυτό το διάστημα του χειμώνα. Αν γυρίσουμε το χρόνο πολύ πίσω, τότε που ο χριστιανισμός δεν υπήρχε ως θρησκεία, θα δούμε τους αρχαίους Έλληνες και Ρωμαίους να έχουν πολλές γιορτές την περίοδο αυτή.

Στις 17 ή 19 Δεκεμβρίου οι Ρωμαίοι γιόρταζαν τα «Σατουρνάλια», παλλαϊκή γιορτή προς τιμήν του Κρόνου, τα οποία διατηρήθηκαν στη νεότερη εποχή σε απόμερα ελληνικά χωριά της Θράκης, χρονικά μετατοπισμένα τη Δευτέρα της Τυρινής, δηλαδή την Καθαροδευτέρα.

Στις 25 Δεκεμβρίου γιόρταζαν τα γενέθλια του Αήττητου Ήλιου, την ίδια ακριβώς ημερομηνία των Χριστουγέννων.

Μέχρι το 12ο αιώνα γιόρταζαν με λαμπρότητα τα «Βρουμάλια» προς τιμήν του Χειμερινού Ηλιοστασίου.

Την πρώτη του έτους γιόρταζαν τις «Καλένδες», στις 3 και 4 του Γενάρη τα «Βότα» και τα «Λορεντάλια» αντίστοιχα, ενώ στις 6 ήταν η γιορτή του Ιανού.

Οι «Καλένδες» διατηρούνται μέχρι και σήμερα και γιορτάζονται την ημέρα της Πρωτοχρονιάς με την ονομασία «Ρουγκατσάρια» ή «Λουκατσάρια» σε πολλά χωριά του νομού Γρεβενών.

Παλιά δοξασία βγαλμένη απ' τη λαϊκή φαντασία είναι οι καλικάντζαροι. Οι καλικάντζαροι εμφανίζονται στη γη την περίοδο των δώδεκα ημερών που μεσολαβούν ανάμεσα στα Χριστούγεννα και τα Θεοφάνια, που ο λαός ονομάζει «Δωδεκάμερο».

Αναλυτικά πρώτες γιορτές της περιόδου αυτής είναι: η γιορτή της Αγίας Βαρβάρας στις 4 Δεκεμβρίου, η γιορτή του Αγίου Σάββα την επόμενη ημέρα και η γιορτή του Αγίου Νικολάου στις 6 Δεκεμβρίου. Τα ονόματα Βαρβάρα και Σάββας δεν είναι συνηθισμένα στο Σπήλιο, ενώ το όνομα Νικόλας είναι από τα συνήθη. Είναι γιορτή που γιορταζόταν με αργία, εκκλησιασμό και επισκέψεις στα σπίτια, όπου τα πρώτα κρασιά έφερναν και τα πρώτα τραγούδια της τάβλας, ηρωικά αλλά και διάφορα χορευτικά. Οι παλιοί για τις γιορτές αυτές έλεγαν ότι η Βαρβάρα βαρβαρώνει, ο Σάββας σαβανώνει κι ο Νικόλας παραχώνει. Προφανώς υπονοούσαν με τα παραπάνω τη στροφή του καιρού στην κακοκαιρία και τα πρώτα χιόνια που ολοένα και αύξαιναν.

Στις 12 Δεκεμβρίου γιορτάζεται ο Άγιος Σπυρίδωνας και αποτελούσε ορόσημο για το κόψιμο και την προετοιμασία της «τζιομπανίκας», με την οποία τα παιδιά έκαναν «κόλιντρα». Οι σημαντικότερες γιορτές της χειμωνιάτικης περιόδου είναι οι τρεις μεγάλες γιορτές του Δωδεκαημέρου των Χριστουγέννων: η γέννηση του Χριστού, η Πρωτοχρονιά και τα Φώτα. Την περίοδο αυτή της μετάβασης από το βαρύ και απαισιόδοξο χειμώνα προς την αισιόδοξη άνοιξη συνυπάρχουν με παραδοσιακή ένταση έθιμα ειδωλολατρικά και χριστιανικά. Όλες οι γιορτές αυτής της περιόδου είναι δεμένες με το φυσικό χρόνο που περιβάλλει τον άνθρωπο, αλλά στηρίζονται στις θρησκευτικές ώρες που εσωτερικά αναζητεί. Κατά τον Δ. Λουκάτο τελούνται με τρεις επιθυμητές σκοπιμότητες:

  • να χαρούν οι άνθρωποι τη μετάβαση από τη χειμωνιάτικη περίοδο και το σκοτάδι στο ανοιξιάτικο φως και τη βλάστηση. Εδώ ταυτίζονται με τις χειμερινές τροπές του ηλίου στις 22 Δεκεμβρίου.
  • να εξασφαλίσουν την ευτυχία για το χρόνο που έρχεται.
  • να τονώσουν το θρησκευτικό και οικογενειακό αίσθημα, ιδιαίτερα με τις εκκλησιαστικές, αλλά και τις σπιτικές τελετές των Χριστουγέννων, τ' Αϊ-Βασίλη και των Φώτων.

Ο πρώτος σκοπός επιδιώκεται με τις πρασινάδες, που θεωρούνται ομοιοπαθητική μαγεία, με το αναμμένο τζάκι, το κυνηγητό των καλικατζάρων και τον αγιασμό των Φώτων. Ο δεύτερος σκοπός, πραγματοποιείται με τα κάλαντα, τις ευχές, τα δώρα, τα τυχερά παιχνίδια, τις βασιλόπιτες, τα γλυκίσματα και τα έθιμα γύρω απ' την Πρωτοχρονιά. Ο τρίτος εκφράζεται με τη νυχτερινή ακολουθία των Χριστουγέννων, τον αγιασμό των Φώτων, με την ωραία παραδοσιακή ψαλτική και τους ύμνους, αλλά και με τις οικογενειακές συγκεντρώσεις, τα φαγητά και τις τελετές του σπιτιού, τις κουλούρες και τις βασιλόπιτες, που είναι συνήθειες σπιτολατρικές μαζί και χριστιανικές, μέσα στη σύνθετη παράδοση των αιώνων.

Γενικά το δωδεκαήμερο αυτό χαρακτηρίζεται από γιορταστική ατμόσφαιρα, που συνδυάζει το γλέντι, το κέφι, το φαγοπότι με τη θρησκευτική ευχαρίστηση και διάθεση. Είναι μέρες χαράς για όλους, μικρούς και μεγάλους. Έχει ποικιλία εκδηλώσεων τόσο για τα παιδιά όσο και τους ενήλικες. Η χαρά και η απόλαυση ξεκινάει μέρες πριν από τα Χριστούγεννα με τις προετοιμασίες. Τα παιδιά προετοιμάζονται για τον «κόλιντρα». Απ' τον Αϊ - Σπυρίδωνα και πέρα τα μικρότερα παιδιά ολοένα θυμίζουν και πιέζουν τον πατέρα τους να τους φέρει απ' το δάσος τη τζιομπανίκα ή ματσούκα. Τα μεγαλύτερα ψάχνουν μόνα τους. Να 'ναι χοντρό το «τζιουμάκι», να 'ναι ίσιο το ξύλο, να 'ναι καλά πελεκημένη και καψαλισμένη. Οι μάνες πλένουν το μαλλίσιο σακούλι ή τον τρουβά τον παρδαλό με τις ασπρόμαυρες ρίγες, για να μαζέψουν μέσα τις κουλούρες και τα διάφορα κεράσματα (κάστανα, καρύδια, σύκα, αμύγδαλα κ.α.). Ξαναθυμούνται τα τραγούδια και τα τραγουδούν για να 'ναι έτοιμοι. Ανυπομονούν να 'ρθει η ώρα που θα βγουν απ' τη γάστρα ή το φούρνο οι «κλούρες», ν' αρπάξουν ή να τους δώσει καμιά η μάνα τους και τρέχοντας να την καταβροχθίσουν λαίμαργα. Η νηστεία τα παλιά τα χρόνια ήταν νόμος και τα νηστίσιμα φαγητά ελάχιστα και συγκεκριμένα: πράσο, κρεμμύδι και φασόλια απ' την παραγωγή, πατάτα σπανιότερα, ενώ τα ζυμαρικά και το ρύζι ήταν είδος πολυτελείας και συνήθως σερβίρονταν ως «αρρωστικό», για τον άρρωστο δηλαδή. Κάτω απ' αυτές τις συνθήκες η ζεστή, τραγανιστή, ξεροψημένη «κλούρα» αποτελούσε λιχουδιά. Οι μεγάλοι ήταν απασχολημένοι με τις τελευταίες δουλειές. Όλα τα προϊόντα της παραγωγής ήταν μαζεμένα, τακτοποιημένα στα κατώια και τις αποθήκες. Τα ξύλα για τη φωτιά στοιβαγμένα, τα ζώα, μικρά και μεγάλα, προφυλαγμένα στο στάβλο ή στο μαντρί. Το γουρούνι που ήταν απαραίτητο σφάγιο των Χριστουγέννων τον τελευταίο μήνα έμπαινε σε διαιτολόγιο υπερσιτισμού. Κουρκούτι από καλαμποκάλευρο και ό,τι παχυντικό υπήρχε, για να αποδώσει πολύ λίπος, τη σωτήρια πραγματικά «λίγδα», που θα αποτελούσε το λίπος όλης της χρονιάς για πίτες και φαγητά, πλην φυσικά Τετάρτης και Παρασκευής, που ήταν μέρες νηστείας τα παλιά χρόνια.

Όλη αυτή η ατμόσφαιρα προετοιμασιών και σχολαστικότητας για το καθετί έδινε μια αίσθηση ότι κάτι σημαντικό αναμένεται, κάτι εξαιρετικό θα συμβεί. Όλοι προετοιμάζονταν για τη χαρά. Όλοι την προετοίμαζαν τη χαρά στην παραμικρή της λεπτομέρεια. Το καταπληκτικό είναι ότι αυτή η προετοιμασία για τη χαρά αφορούσε και τους μεγάλους κι όχι μόνο τα μικρά παιδιά. Ακριβώς αυτή ήταν και η διάσταση του παραδοσιακού τρόπου ζωής εκείνης της εποχής σε σχέση με το σήμερα. Να χαίρεται ο άνθρωπος με ό,τι έχει και είναι γύρω του. Να χαίρεται με απλά πράγματα. Να 'χει τη δύναμη να ξεχωρίζει το καθημερινό απ' το «επίσημο», τη γιορτή απ' την καθημερινή. Να προετοιμάζει τη γιορτή και τη χαρά με τη ψυχή του, με την καρδιά του κι όχι με τα λεφτά του, τον πλούτο του τον υλικό και τη φτώχια του την ψυχική και τη συναισθηματική. Να γιατί τότε οι γιορτές, οι «επίσημες ημέρες» είχαν νόημα, διάσταση και μεγαλοπρέπεια. Να γιατί οι προετοιμασίες ήταν απόλαυση. Γιατί προφανώς είχαν στόχο.

ΑΝΑΖΗΤΗΖΗ

Αρχή