Τα Λαογραφικά του Σπηλαίου Γρεβενών: Φθινοπωρινά έθιμα και γιορτές

Ο Σεπτέμβριος ή Σταυρός είναι ο πρώτος μήνας του εκκλησιαστικού έτους, αλλά και του γεωργικού. Οι ζευγάδες έκαναν αγιασμό και ξεχώριζαν το σπόρο τους.

Στις 6 Σεπτεμβρίου, γιορτή των Ταξιαρχών, έχει πανηγύρι το διπλανό χωριό, ο Ζιάκας ή Τίστα με το παλαιό όνομα. Πάντα οι Σπηλιώτες τιμούσαν και τιμούν το πανηγύρι, τόσο θρησκευτικά με εκκλησιασμό, όσο και λαϊκά με συμμετοχή στο γλέντι και τη διασκέδαση. Μεγάλο πανηγύρι γίνεται και στη Σαμαρίνα Γρεβενών.

Στις 8 Σεπτεμβρίου είναι η γιορτή των γενεθλίων της Παναγίας. Παλαιά γιορτάζονταν με αργία και όργανα και έρχονταν στο μοναστήρι της Παναγίας προσκυνητές πανηγυριώτες απ' όλα τα γύρω χωριά. Ήταν το τελευταίο πανηγύρι και αποτελούσε ευκαιρία για τελική εκτόνωση.

Μεγάλο πανηγύρι με περιφορά της εικόνας μετά τη θεία λειτουργία γίνεται στο Περιβόλι. Η παρέα που με πλειοδοτική προσφορά κερδίζει την εικόνα γλεντάει με τραγούδια παραδοσιακά και όργανα μέχρι αργά το βράδυ.

Στις 14 Σεπτεμβρίου γιορτάζεται η ύψωση του Τιμίου Σταυρού, μεγάλη γιορτή της χριστιανοσύνης, με νηστεία, εκκλησιασμό και αγιασμό. Τη μέρα αυτή πηγαίνουν ακόμα και σήμερα τους βασιλικούς στην εκκλησία, για να ευλογηθούν. Ο βασιλικός είναι φυτό του Σταυρού, γιατί, σύμφωνα με την παράδοση, αυτός έδειξε στην Αγία Ελένη ποιος ήταν ο αληθινός Σταυρός του Χριστού, που αναζητούσε. Προς τιμή του Τιμίου Σταυρού ο Σεπτέμβριος λέγεται απ' το λαό και Σταυρός. Την ημέρα αυτή οι πιστοί έφερναν στην εκκλησία σπόρους από δημητριακά να ευλογηθούν, πριν να τους ρίξουν στο χωράφι.

Ο τρύγος μοιράζονταν ανάμεσα στο Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο, ανάμεσα στο Σταυρό και τον Αϊ-Δημήτρη, όπως έλεγαν οι παλιοί. Τα χρόνια που τ' αμπέλια ήταν άφθονα στο Σπήλαιο, το χωριό είχε παράδοση στην αμπελουργία, όπως βέβαια και σήμερα σε μικρότερο βαθμό. Εκτάσεις ολόκληρες στο Μπακουστίβι, τις Γκορτσές, τη Ραβιανή, τη Ντώνα, την Κερασιά, τη Σκαλίτσα, αλλά κι απ' την άλλη μεριά, στο Μοναστήρι, τα Ροβόλια, το Καρούτι, το Βρουτσμάνι, τη Μπράσκα ήταν γεμάτες αμπέλια με λογής-λογής ποικιλίες: μπουντάβια, μοσκόγκαλτσα, μπιντίνες, σταυρωτά, κουκουτσέλια, βοϊδομάτια, κορίθια, πρέκνες κ.ά. Τα περισσότερα ήταν κρασοστάφυλα, αλλά και του τραπεζιού και του χειμώνα, όπως τα κουκουτσέλια, που συνηθίζονταν για κληματαριές. Ο τρύγος ήταν ένα λαϊκό πανηγύρι διαρκείας. Τραγούδια, χαρές και κέφι σ' όλα τ' αμπελοχώραφα και τις στράτες του χωριού. Ζώα φορτωμένα με τις «γυαλίκες», που ήταν πλεγμένες από βέργες ιτιάς, πηγαινοέρχονταν από τ' αμπέλι στο χωριό. Σωροί ατέλειωτοι τα σταφύλια. Τα τεράστια βαρέλια ή «βαένια» ήταν καθαρισμένα, μουσκεμένα, έτοιμα να δεχτούν το «μούστο», που έρεε άφθονος, γλυκόπιοτος, ευφραντικός και αύξαινε το κέφι, την ευθυμία, τη χαρά και την απόλαυση, αλλά και το μεθύσι σ' όσους ασύνετα τον χρησιμοποιούσαν. Όλο το πανηγύρι της χαράς τελείωνε με το σφράγισμα των «βαενιών», ώσπου να 'ρθουν πάλι οι μέρες της χαράς με το πρώτο κρασί της νέας σοδειάς, με τ' άνοιγμα των βαρελιών, κοντά στα Χριστούγεννα. Αμύγδαλα, καρύδια, φασόλια και όλα τα είδη κηπευτικής ήταν και παραμένουν από τα καλύτερα προϊόντα της περιοχής.

Ο Οκτώβρης ή Αϊ-Δημήτρης είναι μήνας της σποράς. Είναι το μικρό καλοκαίρι, που βοηθάει για την ετοιμασία του χειμώνα. Η γιορτή του Αγίου Δημητρίου στις 26 είναι από τις μεγάλες γιορτές της Ορθοδοξίας, αλλά και λαογραφική γιορτή-ορόσημο. Τη μέρα αυτήν γίνονταν οι γεωργικές και ποιμενικές συμβάσεις, τα ρογιάσματα ή ξερογιάσματα1. Οι τσομπαναραίοι άλλαζαν αφεντικά ή, όσοι απ' αυτούς δεν ρογιάζονταν το χειμώνα, γύριζαν στις φαμιλιές τους. Οι μικροκτηνοτρόφοι ή «μπακαταραίοι», όπως λέγονταν, σχημάτιζαν τις καινούριες παρέες, τους συγχωριανούς τους δηλ. με τους οποίους θα έβοσκαν εκ περιτροπής, «με την αράδα», όπως έλεγαν, τα κοπάδια όλο το χειμώνα μέχρι τ' Αϊ-Γεωργιού.

Παλιά καλή συνήθεια ήταν το φτιάξιμο του σπόρου, που απαιτούσε αμίλητο νερό από τρία πηγάδια, γαλαζόπετρα κι ασβέστη. Χρησιμοποιούσαν το πιο ψωμωμένο σιτάρι απ' τα καλύτερα χωράφια, από κείνα που τα χάιδευε ο βοριάς, που αντιστρατεύονταν το λίβα. Τελετή ολόκληρη κι εδώ, με διάβασμα απ' τον παπά ειδικής ευχής να 'ναι ευλογημένο και να δώσει καρπό πολύ. Κι ερχόταν η ώρα της σποράς. Με φορτωμένα τα δισάκια ή τα σακιά με το σπόρο στα «πράματα», άλογα ή μουλάρια, μαζί με το ξυλάλετρο ή το σιδεράλετρο, τον «γύφτο» όπως το 'λεγαν, μιας και το έφτιαχνε ο σιδηρουργός, με την «αξιάλη» και τον τρουβά με το ψωμί, πρωί -πρωί, ξεκινούσαν οι ζευγάδες για το χωράφι.

Ο Νοέμβρης ή Παχνιστής είναι η αρχή του χειμώνα. Στις 8 αυτού του μήνα γιορτάζονται οι Ταξιάρχες, που είναι ψυχοπομποί και τους προσέχουν περισσότερο οι ηλικιωμένοι. Γιορτάζουν οι Μιχάληδες με βίζιτα και γλέντια γύρω απ' το τζάκι στη φωτιά, αφού το κρύο αρχίζει να γίνεται τσουχτερό. Ο Άγιος Μηνάς στις 11 Νοεμβρίου είναι βοηθός των τσομπαναραίων, αφού θεωρείται διώκτης των λύκων. Οι γυναίκες στα σπίτια των κτηνοτρόφων δεν ανοίγουν ψαλίδι, για να μην ανοίγει και το στόμα του λύκου. Στα μέσα του Νοέμβρη, στις 14 ακριβώς, είναι η γιορτή του Αγίου Φιλίππου, ορόσημο για τη Σαρακοστή των Χριστουγέννων, αφού αυτό το βράδυ αρχίζει η νηστεία για τα Χριστούγεννα. Η παράδοση αναφέρει ότι ο Άγιος Φίλιππος ήταν ζευγάς. Έσφαξε εκείνο το βράδυ το βόδι του, το μοίρασε στους φτωχούς και το ξαναβρήκε στη θέση του ζωντανό. Τη Σαρακοστή αυτή, από του Αγίου Φιλίππου ως τα Χριστούγεννα, τη λένε «Σαραντάμερο» και συνηθίζονταν τα «σαρανταλείτουργα» για τις ψυχές.

Στις 21 Νοεμβρίου είναι τα Εισόδια της Παναγίας. Ο λαός την έλεγε και «Πρασοπαναγιά», γιατί τότε έβγαζαν τα πράσα. Είναι γενικά γιορτή δημητριακή, επειδή οι γεωργοί μετρούσαν τη σοδειά τους και λέγανε «μισο-έφαγα, μισο-έσπειρα, μισο-έχω να περάσω». Στις 30 Νοεμβρίου είναι ο Αϊ-Ντριας, δηλ. η γιορτή του Αγίου Αντρέα. Τη μέρα αυτή συνήθιζαν να βράζουν διάφορα δημητριακά ανακατεμένα με όσπρια. Κυρίως έβραζαν καλαμπόκι. Τον ίδιο μήνα στην αρχαιότητα γίνονταν τα «πυανέψια», γιορτή του Απόλλωνα, κατά την οποία έτρωγαν όσπρια. Τον Άγιο Αντρέα τον επικαλούνταν για την αντρειοσύνη. Απομένουν δύο μικρογιορτές γι' αυτό το μήνα: Η γιορτή της Αγίας Αικατερίνης στις 25 Νοεμβρίου, που την επικαλούνταν για τη βροχή, και η γιορτή του Αγίου Στυλιανού, που τον επικαλούνταν για να στεριώσουν τα βρέφη. Επειδή οι γιορτές αυτές προαναγγέλλουν το χειμώνα, οι ορεσίβιοι πληθυσμοί τις σέβονται περισσότερο.

Τα χαρακτηριστικά στοιχεία των λατρευτικών γιορτών και εθίμων του φθινοπώρου σχετίζονται με τη φροντίδα για τη σπορά και την ανησυχία για την ευδοκίμησή της, με την έγνοια για τη χειμωνιάτικη ποιμενική περίοδο, με το άνοιγμα και την επιτυχία των κρασιών και, τέλος, με την ανησυχία και τη φροντίδα για την τροφή και την ενδυμασία του χειμώνα.

1 ρογιάζομαι: εργάζομαι ως βοσκός σε ξένο κοπάδι (< ρόγα: ο μισθός του βοσκού).

ΑΝΑΖΗΤΗΖΗ

Αρχή