Τα Λαογραφικά του Σπηλαίου Γρεβενών: Οι μήνες Ιούνιος και Ιούλιος

Σκάλος, θέρος και κλαδί, οι τρεις βασικές δουλειές του γεωργοκτηνοτρόφου, πλαισιωμένες με τα κηπευτικά (κυρίως τα φασόλια), την αμπελουργία και τα διάφορα οπωροφόρα, με πρώτη την καρυδιά, αποτελούν την κύρια απασχόληση των κατοίκων του Σπηλαίου τη θερινή περίοδο.

Το καλοκαίρι είναι περίοδος συγκομιδής και όλοι οι κάτοικοι φοβούνται αυτό το διάστημα τις καιρικές συνθήκες και τις αρρώστιες μην τους κάνουν κακό. Προσέχουν περισσότερο τις μικρογιορτές και τους αγίους του καλοκαιριού και κάνουν αργία στη μνήμη τους, για να μην τους θυμώσουν. Έτσι, δίνεται η ευκαιρία να εναλλάσσεται ο κόπος με την ξεκούραση, που είναι πιο πολύτιμη με τις ζέστες.

Οι μεγάλες γιορτές του καλοκαιριού αποτελούν σταθμούς θρησκευτικούς και λαογραφικούς.

Ο Αϊ-Γιάννης στις 24 Ιουνίου, τα γενέθλια δηλ. του Ιωάννη του Προδρόμου, στο Σπήλαιο Γρεβενών γιορτάζεται μόνον ως θρησκευτική γιορτή. Λαογραφικά δεν αναφέρεται κανένα έθιμο, παρόλο που η γιορτή συμπίπτει με τις αστρονομικές τροπές του ήλιου (21). Σε άλλα χωριά των Γρεβενών γιόρταζαν τον κλήδονα, άναβαν φωτιές και τις πηδούσαν, συμβολίζοντας τη μετάβαση απ' το παλιό στο νέο, και απέδιδαν ιδιαίτερη μαγεία σ' αυτές τις μέρες, γι' αυτό και μάζευαν διάφορα θεραπευτικά και αρωματικά φυτά, όπως τα «γιαννάκια».

Άλλες σημαντικές γιορτές του Ιουνίου είναι του Πέτρου και Παύλου (29 Ιουνίου) και των Αγίων Αποστόλων 30 Ιουνίου. Οι γιορτές αυτές είναι τα πρώτα πανηγύρια στα χωριά των Γρεβενών. Μεγάλο πανηγύρι γίνεται στη Λάβδα.

Από τις γιορτές του Ιουλίου αναφέρεται πρώτη η Αγία Κυριακή στις 7 Ιουλίου, που είναι και το πρώτο πανηγύρι του μήνα. Γίνεται πανηγύρι στο Σιταρά. Ακολουθούν του Αϊ-Λια (20 Ιουλίου) που γιορτάζεται στα βουνά και στα υψώματα, όπου συνήθως είναι κτισμένες οι εκκλησίες του Αγίου. Ο Αϊ-Λιας είναι το σημαντικότερο πανηγύρι πολλών χωριών του νομού (Αιμιλιανός, Πρόσβορο, Περιβολάκι, Μοναχίτι, Μυρσίνα, Έλατος, Γήλοφος, Δεσκάτη, Καλλονή και στο εξωκλήσι του Αϊ-Λια ανάμεσα στα Πριόνια και την Καλλιθέα). Η Αγία Παρασκευή στις 26 Ιουλίου, στην καρδιά του καλοκαιριού, γιορτάζεται εξίσου σημαντικά σε πολλά χωριά του νομού (Περιβόλι, Πολυνέρι, Αλατόπετρα, Σμίξη, Κηπουρειό, Ποντινή, Παλαιοχώρι, Καλλιθέα, Μικρό Σειρήνι, Άγιος Κοσμάς, Δασύλλιο, Δοτσικό, Τρικοκκιά).

Στο διάστημα αυτό και μέχρι το δεκαπενταύγουστο, που είναι το μεγαλύτερο πανηγύρι της χριστιανοσύνης και του Σπηλαίου ταυτόχρονα, οι δουλειές που κυριαρχούν είναι ο θερισμός των σιταριών και το αλώνισμα. Τα τραγούδια του θέρου είναι από τα καλύτερα τραγούδια σε μελωδία και στίχους, γνωστά με το όνομα «καλοκαιρινά». Αυτά είναι τα αγαπημένα των γυναικών αυτήν την περίοδο. Τραγουδιούνται όχι μόνο στις δουλειές, όπως ο σκάλος, ο θέρος, το αλώνισμα, το κόψιμο της καλαμκιάς, το κλαδάριασμα κ.ά., αλλά και στις αργίες, όπως οι Κυριακές και οι μικρογιορτές, που τα παλιά τα χρόνια τις κρατούσαν με ευλάβεια. Με παρόμοιο ήχο είναι και τα κυρατζίδικα τραγούδια, που τραγουδούσαν οι άντρες στις διαδρομές απ' το χωριό προς τα χωράφια, τα κοπάδια και τους κήπους. Επίσης, τα κυρατζίδικα ήταν τα τραγούδια της νύχτας, όταν με τα άλογα ή τα μουλάρια οι άντρες ξεκινούσαν για το «γρέκι» ή τα πήγαιναν για βοσκή τη νύχτα, αφού όλη μέρα ήταν στη δουλειά.

Ήταν τα αγαπημένα τραγούδια των κυρατζήδων που εκτελούσαν το διαμετακομιστικό εμπόριο όχι μόνο από χωριό σε χωριό ή από πόλη σε πόλη, αλλά και από χώρα σε χώρα, διασχίζοντας ολόκληρα τα Βαλκάνια με καραβάνια από μουλάρια και άλογα. Χαρακτηριστικό είναι το παρακάτω τραγούδι:

Δώδεκα χρόνους στη Βλαχιά και δυο στο Βουκουρέστι
κι απόψε ήρθα στο σπίτι σου, ήρθα στ' αρχοντικό σου.
Ριτζιάν σε κάνω, Ρήνα μου, και σε φιλώ στα μάτια,
μη με πειράξεις τίποτα, γιατ' είμαι αποσταμένος.
Έχω τρεις νύχτες περπατώ, τρεις νύχτες δεν κοιμάμαι.

Περισσότερα καλοκαιρινά ή κυρατζίδικα τραγούδια

Τα καλοκαιρινά τραγούδια του Σπηλαίου ήταν τα τραγούδια, με τα οποία διασκέδαζε ο κόσμος τότε. Μ' αυτά ξεχνούσε τα βάσανα και τις δυσκολίες της ζωής, μ' αυτά ευχαριστιόταν, μαλάκωνε τον πόνο και αύξανε τη χαρά. Αυτά ήταν το ραδιόφωνό του, η τηλεόρασή του, το βίντεό του κ.ά. Δε χρειάζονταν ιδιαίτερες γνώσεις ούτε γράμματα. Αρκούσε η προφορική παράδοση. Οι μεγαλύτεροι ήταν οι δάσκαλοι, οι στιχουργοί και οι μουσικοί. Δεν χρειάζονταν ωδείο ούτε μαθήματα μουσικής. Αρκούσαν τα πανηγύρια, τα γλέντια, οι μεγάλες γιορτές, τα Πασκαλόγιορτα, τα βίζιτα, οι γάμοι, οι Κυριακές και οι μικροαργίες, η συμμετοχή στις γεωργικές και τις κτηνοτροφικές δουλειές, αρκούσε η ίδια η ζωή. Μόνο λίγο μεράκι χρειαζόταν, λαρύγγι και αφτί. Έτσι κυλούσε το καλοκαίρι με τις πολλές και ποικίλες δουλειές.