Τα Λαογραφικά του Σπηλαίου Γρεβενών: Η Πασχαλιά

Η πρώτη μέρα της Πασχαλιάς είναι αυστηρά οικογενειακή γιορτή με γλέντια οικογενειακά μες στο σπίτι ή στην αυλή. Σ' όλες τις γειτονιές του χωριού όσο περνούσε η ώρα το κέφι γίνονταν αισθητό με τραγούδια του τραπεζιού και χορευτικά. Με μεζέδες πρόχειρους, τυρί, αβγά και τη συνοδεία της σπηλιώτικης ρακής το πρωινό της Πασχαλιάς κυλούσε ευχάριστα μέχρι το πασχαλινό τραπέζι με τα πατροπαράδοτα φαγητά, όπως προαναφέρθηκαν. Μέσα σ' αυτή την ευθυμία, τη χαρά και την απόλαυση έφτανε το απόγευμα της Κυριακής, οπότε η καμπάνα ξανακαλούσε τους πιστούς στην εκκλησία για τη Δεύτερη Ανάσταση, τον εσπερινό της Αγάπης, όπως λέγεται. Εκεί, μετά την ακολουθία της Αγάπης, τους αναστάσιμους ύμνους και τον ασπασμό της εικόνας της Ανάστασης, όλο το χωριό συγκεντρώνονταν στο «ίσιωμα» έξω απ' τον Αϊ- Θανάση για τον πασχαλιάτικο χορό και τα τραγούδια της Πασχαλιάς.

Οι πασχαλιάτικοι χοροί είναι θρησκευτικοί χριστιανικοί χοροί, τόσο στα εξωτερικά τους γνωρίσματα, π.χ. στο σεμνό τρόπο με τον οποίο χορεύονται, όσο και στο δέσιμό τους με τη γιορτή και την ιερότητα της ημέρας. Είναι χοροί λατρευτικοί, όπως και τα τραγούδια τους, και αποτελούν συνέχεια της λατρείας του Χριστού, που άρχισε μέσα στην εκκλησία με τους ύμνους, τους ψαλμούς και τα κεριά. Το περιεχόμενό τους είναι εθνικό, θρησκευτικό και κοινωνικό. Συχνά αναφέρονται στους καημούς και στα βάσανα της σκλαβωμένης ψυχής, χωρίς να παραλείπουν να εξυμνούν τα κατορθώματα των αρματολών και των κλεφτών. Ο σκοπός των τραγουδιών αυτών είναι βαρύς και λυπητερός, όπως ήταν και η ψυχή των Ελλήνων τα χρόνια της σκλαβιάς. Με τούτα τα τραγούδια κρατήθηκε το έθνος αιώνες ολόκληρους. Χορεύοντας και τραγουδώντας οι Έλληνες δεν ξεχνούσαν την καταγωγή τους, επαναλάμβαναν την ιστορία τους και καλλιεργούσαν τις αρετές τους. Ήταν το καλύτερο σχολειό για τα σκλαβωμένα ελληνόπουλα. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι η Εκκλησία επέτρεψε να χορεύουν ακόμα και οι γυναίκες. Εθνικοί λόγοι ανάγκασαν την τόσο αυστηρή τότε Εκκλησία να το κάνει. Όταν το Πάσχα έρχεται πρώιμα, η φύση δεν είναι ανοιξιάτικη, ιδιαίτερα στα ορεινά χωριά του νομού Γρεβενών, όπως είναι το Σπήλιο, και δεν είναι λίγες οι φορές που γίνεται Πάσχα με κακοκαιρία. Τούτοι όμως εδώ οι ορεσίβιοι έχουν την άνοιξη μες στην ψυχή τους. Έτσι με τον τρόπο που μόνον αυτοί ξέρουν να γλεντούν, να τραγουδούν και να χορεύουν δίνουν πραγματικά ανοιξιάτικη ατμόσφαιρα στην πιο παγωμένη φύση.

Τα τραγούδια της πρώτης μέρας της Πασχαλιάς είναι:

Καλότυχοι που 'ναι οι χριστιανοί
Σήμερα, Δέσπω μ' , Πασχαλιά

Μετά από τα παραπάνω αντιπροσωπευτικά της πρώτης μέρας τραγούδια, τραγουδιούνταν και χορεύονταν όλα τα υπόλοιπα, ώσπου ν' αρχίσει να πλησιάζει το ηλιοβασίλεμα και να «μαζεύει» η μέρα.

Τη δεύτερη μέρα της Πασχαλιάς συνήθως γιορτάζεται και ο Αϊ-Γιώργης. Μετά τη θεία λειτουργία που γίνεται στην Παναγία, ακολουθούσε στη Χώρα ο πασχαλιάτικος χορός και τα τραγούδια. Τη μέρα αυτή ο χορός άρχιζε με το παρακάτω τραγούδι:

Μια Μαρουδιά απ' τα Γιάννενα

Στη συνέχεια ακολουθούσαν τα υπόλοιπα πασχαλιάτικα τραγούδια με κέφι και χαρά και απόλαυση μεγάλη. Συνηθίζονταν παλαιότερα, μετά τους πασχαλιάτικους χορούς ή και παράλληλα, να γίνονται διάφορα αγωνίσματα, όπως τρέξιμο, πήδημα απλούν ή στις τρεις, ιππασία, σκαμνάκια, ψηλή-χαμπλή κ.τ.λ. Ακολουθούσαν επισκέψεις (βίζιτα) στους Γιώργηδες από σπίτι σε σπίτι και όσο η ώρα προχωρούσε και τα ρακοπότηρα άδειαζαν το ένα πίσω απ' τ' άλλο, το κέφι δυνάμωνε, η παρέα ζωήρευε, η χαρά ξεχείλιζε, οι αναστολές εξαφανίζονταν και ο άνθρωπος γίνονταν πιο ανθρώπινος. Τα τραγούδια έδιναν και έπαιρναν το ένα μετά το άλλο.
Σε κάθε σπίτι είχανε το νουμπέτι Γιώργη μ', ήρθαν οι φίλοι σου.

Συνέχιζαν με διάφορα άλλα τραγούδια της παρέας, μέχρι να τελειώσουν όλα τα «βίζιτα».

Ο Αϊ-Γιώργης είναι προστάτης, καβαλάρης των κτηνοτρόφων και η γιορτή του αποτελεί ορόσημο για το ανέβασμα των κοπαδιών στα βουνά, όπως αντίστοιχα είναι ο Αϊ-Δημήτρης για το κατέβασμα στα χειμαδιά. Τη μέρα αυτή γίνονταν τα ρογιάσματα και ξερογιάσματα των τσομπαναραίων. Γίνονταν οι καινούριες παρέες, δηλ. τα καινούρια σμιξίματα στα κοπάδια. Χώριζαν στρούγκες, όπως λέγεται στην κτηνοτροφική γλώσσα. Το τραγούδι Αϊ-Γιώργη, Αϊ-Γιώργη, Βούργαρε αναφέρεται στην περίπτωση.

Τη δεύτερη μέρα της Πασχαλιάς όλα τα κουμπαρούλια ήταν καλεσμένα στο σπίτι του νούνου για φαγητό. Η μάνα τους είχε έτοιμη απ' τη Μ. Πέμπτη την κουλούρα για το νούνο. Την έβαζε λοιπόν σε μια κανίστρα, μαζί με ένα-δύο κόκκινα αβγά, τα σκέπαζε με ένα πεντακάθαρο «μεσάλι» και τα κουμπαρούλια με χαρά και υπερηφάνεια την πήγαιναν στη νούνα τους με μια κανάτα κρασί. Εκεί τα φαγητά ήταν πλούσια. Κρέατα μαγειρεμένα, λουκανίτσες με αβγά, τυρί, γιαούρτι, γλυκό, περδίκες και ό,τι καλύτερο είχε η νούνα.

Την Τρίτη της Πασχαλιάς η θεία λειτουργία γίνονταν στο Μπακουστίβι. Όλο το χωριό ήταν εκεί. Μετά την εκκλησία «βάραιναν» δημοπρασία τα εικονίσματα. Πρώτος στην τιμή έρχονταν πάντα ο Σταυρός, ακολουθούσε ο Αϊ-Θανάσης, η Αγία Παρασκευή και ο Άγιος Μιχαήλ. Το τραγούδι της ημέρας ήταν το Άσπρο σταφύλι τραγανό.

Στη συνέχεια τραγουδιούνταν όλα τα τραγούδια, γίνονταν τα αθλήματα και το μεσημέρι ξανά στο χωριό. Το απόγευμα πάλι στην εκκλησία για την εσπερινή ακολουθία και πάλι τα τραγούδια της Πασχαλιάς.

Μόνον η Τετάρτη και Πέμπτη ήταν εργάσιμες ημέρες, οπότε όλο το χωριό διέθετε αυτές τις δύο μέρες για το σκάψιμο των αμπελιών της εκκλησίας. Με όλη τους την ψυχή οι νέες και οι νέοι του χωριού, αλλά και μεγαλύτερες ηλικίες συμμετείχαν στο σκάψιμο για το καλό, να τους φυλάει η Παναγία και όλα τα «βακούφια». Αντιλαλούσαν οι πλαγιές και οι χαράδρες απ' τα τραγούδια και το κέφι. Εδώ επαναλαμβάνονταν τα τραγούδια της Πασχαλιάς και γίνονταν έτσι μια καλή πρόβα για τα τραγούδια της Παρασκευής του Πάσχα. Την Παρασκευή αυτή όλο το χωριό πήγαινε στη Ραβιανή. Εκεί, στην Αγία Παρασκευή, γίνονταν η θεία λειτουργία. Ψήνονταν αρνιά και κατσίκια, και φρέσκα τυριά και γιαούρτι στα κακάβια, πίτες με τυρί και χόρτα, κόκκινα αβγά και περδίκες στόλιζαν το τραπέζι της εξοχής. Τη μέρα αυτή τον πασχαλιάτικο χορό έσερνε πρώτος ο παπάς και κατόπι ο κόσμος όλος. Το τραγούδι της ημέρας ήταν το Ένας κοντός κοντούτσικος και το Σκολνούν τα Πασχαλόγιορτα.

ΑΝΑΖΗΤΗΖΗ

Αρχή