Τα Λαογραφικά του Σπηλαίου Γρεβενών: Η Μεγάλη Εβδομάδα

Μέρες αυστηρής νηστείας και έντονης προετοιμασίας για την Πασχαλιά. Οι δουλειές που κυριαρχούν είναι η καθαριότητα του σπιτιού, πλύσιμο και ασβέστωμα. Τζάμια, παράθυρα, πατώματα, ταβάνια, εξωτερικοί χώροι, αυλές, στάβλοι, κορδάλες, όλα πρέπει να αστράφτουν από καθαριότητα, γιατί σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση η Πασχαλιά είναι «περήφανη», ενώ ο Χριστός (δηλ. τα Χριστούγεννα) λαίμαργος.

Τα βράδια η εκκλησία του Αϊ-Θανάση γεμάτη κόσμο για την Ακολουθία του Νυμφίου από το βράδυ της Κυριακής των Βαΐων μέχρι και τη Μ. Τρίτη, με αποκορύφωμα το τροπάριο της Κασσιανής, ενώ πρωί της Μ. Τετάρτης γίνεται η θεία λειτουργία των Προαγιασμένων Δώρων και τ' απόγευμα η ακολουθία του Νιπτήρος και το Ιερό Ευχέλαιο.

Ξημερώνοντας η Μ. Πέμπτη απ' τα χαράματα όλο το χωριό στο πόδι. Οι νοικοκυρές επιδίδονται με ευλάβεια και σεβασμό στο βάψιμο των αβγών. Κόκκινο το χρώμα τους σαν το αίμα του Χριστού, που χύθηκε για τη σωτηρία των ανθρώπων. Μόνο τα σπίτια που πενθούν βάφουν τα αβγά με άλλο χρώμα, μπλε ή πράσινο. Μερικά από τ' αβγά γίνονται «περδίκες». Οι «περδίκες», που εξαιτίας της ομορφιάς τους πήραν το όνομα της πέρδικας, είναι αβγά με περίτεχνες ζωγραφιές αγριολούλουδων και άλλων σχημάτων. Γίνονται με λιωμένο κερί, που αφήνει άβαφα τα σημεία όπου ακουμπάει. Οι «περδίκες» προσφέρονται τιμητικά την Πασχαλιά σε πρόσωπα αγαπημένα, π.χ. στις νεόνυμφες, τους γαμπρούς, στα κουμπαρούλια και στα μικρά παιδιά.

Το αβγό συμβολίζει την ανάσταση της ζωής, αφού το ίδιο είναι πηγή ζωής. Το κόκκινο χρώμα του, όπως αναφέρθηκε, θυμίζει το αίμα του Χριστού που χύθηκε για τη σωτηρία του κόσμου. Άλλοι λένε ότι είναι έκφραση χαράς και συγχρόνως μέσο αποδίωξης κάθε κακού.

Αυτήν τη μέρα με τη βαφή των αβγών συνηθίζουν να βάφουν για το καλό και το κεφάλι ή τη ράχη των νεογέννητων αρνιών και κατσικιών, που στη συνέχεια τα σημαδεύουν, για να χυθεί συμβολικά λίγο αίμα, όπως χύθηκε το αίμα του Χριστού. Το σημάδεμα γίνεται με το ψαλίδι στ' αφτιά των νεογέννητων. Κάθε οικογένεια έχει το δικό της σημάδι έτσι, ώστε να αναγνωρίζει τα δικά της ζώα. Τα πιο συνηθισμένα «σημάδια» είναι: κόκα στο δεξί, κόκα στο ζερβί, κόκα μπρος, κόκα πίσω, ξουράφκο, κτσιάφκο. Το τελευταίο ήταν συνήθως σημάδι για τα «βακούφκα» ζωντανά.

Μια άλλη παλιά συνήθεια της Μ. Πέμπτης είναι το άπλωμα στα παράθυρα ή στα μπαλκόνια των σπιτιών ενός κόκκινου ρούχου ή βελέντζας ή μαντιλιού. Οι λαμπροκουλούρες και τα αρνόψωμα, που είναι ιδιαίτερα προσεγμένα ζυμωτά ψωμιά στον ταβά, τοποθετημένα με περίτεχνα σχέδια στην επιφάνεια τους, παρασκευάζονται και αυτά τη Μ. Πέμπτη.

Από την ακολουθία του Μ. Βασιλείου που γίνεται τη Μ. Πέμπτη κρατιόταν άρτος, που την τρίτη μέρα της Πασχαλιάς ένας-δύο χωριανοί γύριζαν όλα τα υψώματα του χωριού και τον τοποθετούσαν στον κορμό των πεύκων, αφού τα τρυπούσαν με μία αρίδα και τα βούλωναν στη συνέχεια με κερί. Αυτό γινόταν για να προστατεύονται από τους κεραυνούς.

Τη Μ. Πέμπτη οι νοικοκυρές συνηθίζουν να πυτιάζουν γιαούρτι που το τρώνε την Πασχαλιά. Η Μ. Πέμπτη είναι ημιαργία για το χωριό. Μετά το μεσημέρι κανένας δεν δουλεύει, όλοι ετοιμάζονται για τη βραδινή ακολουθία των Παθών, για τα Δώδεκα Ευαγγέλια. Οι γυναίκες συνηθίζουν να κοιμούνται στην Εκκλησία το βράδυ της Μ. Πέμπτης, ξενυχτώντας το σώμα του Χριστού, όπως ένα προσφιλές τους πρόσωπο.

Η Μ. Παρασκευή είναι η πιο πένθιμη μέρα της χριστιανοσύνης με την πρωινή Ακολουθία των Μ. Ωρών, τον εσπερινό της Αποκαθήλωσης και την Ακολουθία του Επιτάφιου. Απόλυτη νηστεία. Μόνο τα λάχανα, τα χόρτα χωρίς λάδι και η ξιδοπαπάρα είναι στο διαιτολόγιο αυτής της άγιας ημέρας. Κατσαρόλα απαγορεύεται να μπει στη φωτιά.

Τα παλιά τα χρόνια που το χωριό είχε δυο και τρεις παπάδες έβγαιναν δύο επιτάφιοι, ο ένας από τον Αϊ - Θανάση και ο άλλος απ' την Παναγία. Αντάμωναν στη Χώρα και στη συνέχεια έπαιρνε ο καθένας το δρόμο της επιστροφής στη δική του εκκλησιά.