Τα Λαογραφικά του Σπηλαίου Γρεβενών: Ο Μάρτης και ο Απρίλης

Ο Μάρτης, ο πρώτος μήνας της άνοιξης, είναι δεμένος με την παράδοση από την πρώτη του κιόλας μέρα, Αποβραδίς πρωτομαρτιάς, οι μάνες ή οι γιαγιάδες περνούσαν στα παιδιά το «μάρτη», τη γνωστή ασπροκόκκινη κλωστή, σ' ένα δάκτυλο ή και στο λαιμό με μια δεκάρα σαν περιδέραιο. Το έθιμο λέει ότι ο «μάρτης» προστατεύει αυτόν που τον φοράει από τις καυτερές αχτίδες του ήλιου, δηλ. από το μαύρισμα και το σκόνταμμα, όταν περπατάει. Φοριέται τις πρώτες εννιά μέρες που είναι οι πιο ακατάστατες και έπειτα κρεμιέται σ' ένα δέντρο, για να 'ρθει το χελιδόνι να τον πάρει.

Ο Μάρτης είναι γνωστός για τις μεγάλες αντιθέσεις και τις απότομες μεταβολές του καιρού, γι' αυτό και ο λαός τον ονόμασε γδάρτη, παλουκοκαύτη, κλαψομάρτη και πεντάγνωμο.

«Πριτς Μάρτς κι Φλιβάρς τα ξιχείμασα τα γιδάκια μ'» είπε μια γριά τα παλιά τα χρόνια, για να δείξει ότι πέρασε ο χειμώνας και δεν είχε πια ανάγκη το Μάρτη, μιας και δε φοβόταν πια. Μα ο Μάρτης, για να την εκδικηθεί για την αποκοτιά της, δανείστηκε μια μέρα απ' το Φλεβάρη κι έκανε ένα τέτοιο κρύο, που πάγωσε η γριά και τα γίδια της. Γι' αυτό ο Μάρτης έχει 31 μέρες, ενώ ο Φλεβάρης έμεινε κουτσοφλέβαρος, με 29 μέρες. Για τον άστατο καιρό του Μάρτη και τη μανία του να προκαλεί καταστροφές στα ζώα και στους ανθρώπους οι κτηνοτρόφοι τον καταριούνται με το παρακάτω τραγούδι:

Πανάθεμα σε, Παχνιστή, Γενάρη και Φλεβάρη,
και συ, βρε Μάρτη αντίθετε, με το βαρύ χειμώνα.
Μας ψόφησες τα πρόβατα, τα γίδια κινδυνεύουν.

Στις 9 του Μάρτη είναι η γιορτή των Σαράντα Μαρτύρων. Οι γυναίκες κάνουν λαγγίτες στη γάστρα και πάνε στην εκκλησία.

Άλλη μεγάλη γιορτή του Μάρτη είναι η 25η Μαρτίου, ταυτόχρονα γιορτή της χριστιανοσύνης και του Έθνους. Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου γιορτάζεται με θεία λειτουργία το πρωί και στη συνέχεια λόγω της εθνικής γιορτής στο σχολείο απαγγέλλονται ποιήματα από τα σχολειαρόπαιδα και γίνονται μικρές θεατρικές παραστάσεις συνήθως εθνικού περιεχομένου. Ακολουθούν βίζιτα στα σπίτια που γιορτάζουν Βαγγέληδες και Βαγγελίτσες. Ο Μάρτης δεν λείπει απ' τη Σαρακοστή και επομένως είναι πιθανός μήνας του καρναβαλιού και οπωσδήποτε της νηστείας για το Πάσχα.

Ο Απρίλης μπαίνει με το πρωταπριλιάτικο ψέμα, που είναι κι αυτό μια ανοιξιάτικη πάλη με τη φύση και μαζί ένα σκόπιμο γέλασμα των βλαπτικών δυνάμεων, που θα εμπόδιζαν την παραγωγή.

Παροιμιώδες έμεινε το πρωταπριλιάτικο ψέμα του παπα-Χρήστου, ενός θυμόσοφου γέροντα παπά, αποδεκτού από όλους τους κατοίκους του Σπηλαίου και γνωστού για τη σύνεση, την ευφυΐα και την ικανότητα να συμβουλεύει και να δίνει λύσεις σε παντοειδή προβλήματα. Ο παπα-Χρήστος λοιπόν το πρωί μιας Πρωταπριλιάς έστειλε την Πανάγιω Βέτου να πάρει το ξυράφι από τον άλλο παπά του χωριού, τον παπα-Δημήτρη, για να ξυριστεί. Ο παπα-Δημήτρης, που αντιλήφθηκε το πρωταπριλιάτικο ψέμα, έστειλε την κυρα-Πανάγιω στο Στέργιο Βαβρίτσα, γιατί με το δικό του ξυράφι θα ξυριζόταν ο ίδιος.

Ο Μάρτης και ο Απρίλης, μήνες της άνοιξης, τραγουδήθηκαν και τραγουδιούνται από τους κτηνοτρόφους με τα παρακάτω τραγούδια:

Παίρνειν ο Μάρτης δώδεκα κι Απρίλης δεκαπέντε
και τα κοπάδια κίνησαν κι όλα τα τσελιγκάτα.
Του Παναγιώτη η κοπή δε φάνηκε να έρθει,
τα πρόβατα του ψόφησαν, τα γίδια κινδυνεύουν.
Σαν τ' άκουσε κι η Γιώταινα πολύ της βαροφάνκι.
Παίρνει σελώνει τ' άλογο, παίρνει το καβαλικεύει.
Κλοτσιά δίνει στο γρίβα της, στο σγουροτόπι φτάνει.
- Καλημέρα σας, βρε παιδιά. - Καλώς την τη κυρά μας.
- Παιδιά μ,' το τι είστε λέραβα, το τι είστε λερωμένα;
-Είμαστε από το κούρεμα κι απ' τα παχιά κριάρια.
-Παιδιά μ', το πού είναι ο πρώτος σας, το πού 'ναι ο Παναγιώτης;
-Πίσω στους κάμπους έμεινε πίσω στα σγουροτόπια.
Απρίλη, φόντας έρχεσαι κάνα καλό δεν κάνεις.
Ρίχνεις τα χιόνια εννιά πθαμές και τα χαλάζια δέκα.
Ασχήμυνες τα ήπουρα κι ασχήμυνε ο τόπος.
Ασχήμυναν οι όμορφες χωρίς τα παλικάρια.
Τα παλικάρια αρρώστησαν βαριά για να πεθάνουν.
Γυρεύουν νερό απ' τον τόπο τους και μήλο απ' τη μηλιά τους.
Γυρεύουν μοσχοστάφυλο από την πιρουγλιά τους.

Ο Μάρτης είναι για τους γεωργούς μήνας κλαδέματος των αμπελιών και των οπωροφόρων δέντρων. Το σκάψιμο των αμπελιών γίνεται Μάρτη και Απρίλη ανάλογα με τον καιρό. Να μια άλλη ευκαιρία για πασχαλιάτικα τραγούδια. Βούιζαν τ' αμπελοχώραφα, αντιλαλούσαν οι ρεματιές, στις Γκορτσιές, στην Κερασιά, στη Ντώνα. Παντού χαρές και κέφι. Η κούραση πήγαινε περίπατο, η ψυχή αναζωογονούσε το σώμα μ' ένα μεθύσι χωρίς κρασί, με μια ανάταση του ανθρώπου πάνω από την καθημερινότητα.

ΑΝΑΖΗΤΗΖΗ

Αρχή