Τα Λαογραφικά του Σπηλαίου Γρεβενών: Η Σαρακοστή

 Η Μ. Σαρακοστή είναι μία εκκλησιαστική λαογραφική περίοδος, που ορίστηκε από την Εκκλησία ως αντιπερισπασμός στις ακρότητες της Αποκριάς, ενώ παράλληλα αποτελεί μια προπαρασκευή για την εβδομάδα των παθών του Χριστού. Εδώ κυριαρχούν τα χριστιανικά θρησκευτικά έθιμα, όπως η νηστεία, τα γονατίσματα, ο συχνός εκκλησιασμός, οι παρακλήσεις, τα μνημόσυνα, τα τρισάγια, τα λιβανίσματα, χωρίς να λείπουν και τα κατάλοιπα της ειδωλολατρίας, όπως η κοινή έξοδος της Καθαρής Δευτέρας, η μαντική των Αγίων Θεοδώρων, οι αδωνικές «ανθοφορίες» του Λαζάρου και του Επιταφίου. Πολλές ημερομηνίες γιορτάζονται με κατάλοιπα από την παλιά φυσιολατρία, όπως η Πρωτομαγιά, η Πρωταπριλιά, το κυνηγητό των ερπετών την ημέρα του Ευαγγελισμού, ενώ άλλες ημερομηνίες παίρνουν άδεια για βρώση ευφραντικών φαγητών, π.χ. σκορδαλιάς και ψαριού του Ευαγγελισμού και των Βαΐων, με αντίστοιχη οινοποσία.

Οι μεγάλες χαρές της Λαμπρής είναι συνδυασμός χριστιανικών και φυσιολατρικών εθίμων. Η ίδια η βλάστηση στην ύπαιθρο πλαισιώνει το χριστιανικό γεγονός της Ανάστασης με το φυσικό της άνοιξης. Η «ανθοφορία» του Λαζάρου, των Βαΐων και του Επιταφίου είναι προανάκρουσμα της Ανάστασης του Χριστού αλλά και της πλάσης.

Αναβλαστικό χαρακτήρα έχουν σε ορισμένα πασχαλιάτικα τραγούδια, όπως θα δούμε παρακάτω, οι στιχομυθίες των ζωντανών με τους νεκρούς, όπως και όλοι οι τελετουργικοί χοροί των ημερών του Πάσχα, τ' Αϊ-Γιωργιού και όλων των Πασχαλόγιορτων. Ακόμα και τα κόκκινα αβγά έχουν συμβολική έννοια και, όντας τα ίδια ζωικά προϊόντα, γίνονται σύμβολα τάφου, απ' όπου ξαναπηδά η ζωή. Το κόκκινο χρώμα του αίματος αποτελεί στοιχείο ζωής και υγείας. Το τσούγκρισμα των αβγών είναι και αυτό μια συμβολική διευκόλυνση της νέας ζωής, αλλά και χαιρετισμός φιλικής «πάλης» που βοηθάει τη φύση στις αναπαραγωγικές της προσπάθειες.

Η Καθαροδευτέρα, η πρώτη μέρα, ήταν ημέρα καθαριότητας για τις γυναίκες. Όλα τα σκεύη έπρεπε να ζεματιστούν, τα λίπη και τα βούτυρα να εξαφανιστούν. Μόνο νηστίσιμα θα μαγειρεύονταν από δω και πέρα μέχρι την Πασχαλιά. Τα αγόρια, μόλις ξυπνούσαν, είχαν δρομολόγιο. Έπρεπε να πάνε στο δάσος να βρουν φωλιά από πουλιά. Αν δεν βρίσκανε φωλιά, δεν δικαιούνταν να φάνε ψωμί. Τα κορίτσια δεν πήγαιναν βέβαια στο δάσος, έπρεπε όμως να φέρουν μέσα σε λίγα άχυρα σύκα ή καραμέλες πάντα από ένα συγγενικό σπίτι, συνήθως από την πιο αγαπημένη θεία. Ώσπου να γυρίσουν τα παιδιά, τα πάντα είχαν «καθαριστεί» και τα αρτύσιμα είχαν εξαφανιστεί. Για τους μεγάλους, ιδιαίτερα τις γυναίκες, το «τριομέρι» άρχιζε. Το «τριομέρι» ήταν απόλυτη νηστεία, δηλ. αποχή απ' όλα τα φαγητά πλην του νερού. Με ένα χαλαρότερο τρόπο «τριομεριού» επιτρεπόταν το ψωμί μόνο μια φορά το βράδυ. Ήταν για τους εξασθενημένους και υπερήλικες.

Η πρώτη εβδομάδα μετά τις Αποκριές είναι γενικά εβδομάδα νηστείας και περισυλλογής. Το Σάββατο των Αγίων Θεοδώρων είναι το τρίτο ψυχοσάββατο και τελευταίο γι' αυτήν την περίοδο. Όλα τα ψυχοσάββατα γινόταν τρισάγιο στα μνήματα για τις ψυχές των πεθαμένων και μοιράζονταν κόλλυβα, δηλ. σιτάρι βρασμένο. Τα κορίτσια βάζουν λίγο απ' το σιτάρι που μοιράστηκε στην εκκλησία, για να «ονειρευτούν» αυτόν που θα παντρευτούν. Την Κυριακή μετά τη θεία λειτουργία είχε μοίρασμα για τις ψυχές στην εκκλησία. Τα μοιράσματα αυτή τη φορά ήταν απολύτως νηστίσιμα: φασόλια χωρίς λάδι, μπελντές, πίτες νηστίσιμες με καρύδια αντί για λάδι, ψωμί κ.α. Από το μοίρασμα στην εκκλησιά, όλες σχεδόν οι γυναίκες συνήθιζαν να στέλνουν και στα σπίτια. Σε ηλικιωμένους που αδυνατούσαν να πάνε στην εκκλησιά, σε πολύ φτωχούς, που είχαν αυξημένες ανάγκες και σε κάθε ανήμπορο και δυστυχισμένο, για να πει «Θιος σχωρέσει τα πεθαμένα».

Τα τρία ψυχοσάββατα ήταν αργία αυστηρή, γι' αυτό και ο κόσμος έλεγε: «Ανάθιμα ποιος δούλευε τα τρία καλά Σάββατα, της κρεατνής, της τυρινής κι τ' Άγιου Θιουδώρου».

Μ' αυτήν τη διάθεση και την πίστη άρχιζε η Σαρακοστή για την υποδοχή της Πασχαλιάς, δηλαδή με ψυχή εξαγνισμένη από τις αμαρτίες μετά τη συγχώρεση, με τις παρακλήσεις κάθε Τετάρτη και Παρασκευή, με τους Χαιρετισμούς, τα γονατίσματα και τα μνημόσυνα. Ακόμη με τη σωματική εγκράτεια και την αποχή από αρτύσιμα φαγητά ο ερχομός της Πασχαλιάς θεωρείται σημαντικός ψυχικά και σωματικά. «Πασχαλιά χωρίς Σαρακοστή», δηλ. νηστεία, δεν «λοϊέται», έλεγαν οι παλιοί.

ΑΝΑΖΗΤΗΖΗ

Αρχή