Βρίσκεστε εδώ: HomeΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΙ ΚΕΙΜΕΝΑΛαογραφικά βιβλίαΠασχαλόγιορτα στα ΓρεβενάΟ αποχαιρετισμός της Πασχαλιάς

Πασχαλόγιορτα στα Γρεβενά - Ο αποχαιρετισμός της Πασχαλιάς

Τα Πασχαλόγιορτα, κατεξοχήν υπαίθριες γιορτές, συνεχίζονται στον ίδιο ρυθμό με τραγούδια και πασχαλιάτικους χορούς αλλά και με γλέντια με όργανα στις πλατείες και στα σπίτια μέχρι την Κυριακή του Θωμά, οπότε γίνεται ο αποχαιρετισμός της Πασχαλιάς με το διπλό χορό και την τιτριμίδα.
Η τιτριμίδα, παλιό έθιμο στα χωριά των Γρεβενών, διατηρείται μέχρι σήμερα μόνον στο Σπήλιο.
Τιτριμίδες είναι τα χρυσά και αργυρά φλουριά που βάζουν στο μέτωπο οι γυναίκες και οι αρματολοί και κλέφτες στα σπαθιά τους. Αναφέρονται στο πολύ παλιό δημοτικό τραγούδι:

Στης Σαμαρίνας τα βουνά, στης Εροιβιάς τους τόπους,
εκεί που πέντε δεν πατούν και δέκα δεν διαβαίνουν,
εγώ μονάχος πέρασα, πεζός κι αρματωμένος,
με τιτριμίδες στο σπαθί, με φούντες στο ντουφέκι.
Εξήντα δράκους σκότωσα κι εξήντα έχω λαβώσει
και πέτυχα και το στοιχειό σε μια ψηλή ραχούλα,
που'χε σταυρό στα κέρατα, φεγγάρι στα καπούλια.
Σειέται και σειούνται τα βουνά, σειέται και σειούνται οι κάμποι,
ταράζει τα ποδάρια του και δέντρα ξεριζώνει.
Στριγκιά φωνή εφώναξε, βογγούν βουνά και ράχες.
- Εδώ που πέντε δεν πατούν και δέκα δεν διαβαίνουν
τι γύρευες μονάχος σου, πεζός κι αρματωμενος;

Ο χορός της τιτριμίδας στο Σπήλιο Γρεβενών είναι μια αποχαιρετιστήρια τελετή της Πασχαλιάς, όπου όλοι οι χωριανοί ξεκινούν από την εκκλησία και τραγουδώντας διάφορα πασχαλιάτικα τραγούδια κατευθύνονται προς την ανατολική πλευρά του χωριού. Συγκεκριμένα, την Κυριακή του Θωμά στο Σπήλιο Γρεβενών η θεία λειτουργία γίνεται στον Αϊ-Θανάση. Μετά τον εκκλησιασμό όλο το χωριό μαζεύεται στο "ίσιωμα" έξω απ' την εκκλησία και αρχίζει το χορό και τα πασχαλιάτικα τραγούδια. Εδώ οι γυναίκες παίζουν τα τσκάλια, το παιδάκι, το μαντηλίτσι, τον αλογάρη.

Ξεκινούν με το «τσακ-τσακ την πόρτα» και ακολουθεί το τραγούδι 'τιτριμίδα μου χρυσή, όπου πάω εγώ και συ'. Ενδιάμεσα γίνονται διάφορες στάσεις και στήνεται χορός. Έτσι καταλήγουν διαμέσου της Χώρας έξω από το χωριό στο λοφίσκο του Αϊ-Λια, όπου κάνουν τρεις στροφές γύρω από το λοφίσκο χορεύοντας και τραγουδώντας, και σταματούν στην αγροκερασιά, απ' την οποία κόβουν μικρά κλωνάρια τραγουδώντας πάλι το 'τιτριμίδα μου χρυσή, όπου πάω εγώ και συ'.
Παίρνουν κλωναράκια και επιστρέφουν πάλι τραγουδώντας και χορεύοντας στη Χώρα, όπου ο χορός συνεχίζεται μεγαλόπρεπα με πρωτοχορευτές τους πιο έμπειρους και ηλικιωμένους.
Λένε ευχές «Χριστός Ανέστη», «Αληθώς Ανέστη» «και του χρόνου με υγεία». Με τον τρόπο αυτόν γίνεται ο αποχαιρετισμός της Πασχαλιάς. Τα τραγούδια του αποχαιρετισμού της Πασχαλιάς στο Σπήλιο είναι τα παρακάτω:

Τιτριμίδα μου χρυσή, όπου πάνω εγώ και συ,
όπου πάνω εγώ και συ τιτριμίδα μου χρυσή
Από κάτ' απ' το νησί έσπερνα βασιλικό,
φύτρωσε, δε φύτρωσε και μόν' λιανοφύτρωσε.
Τιτριμίδα μου χρυσή, όπου πάνω εγώ και συ.
Τσακ τσακ την πόρτα και την πορτοπούλα
- Ποιος είναι έξω, έξω στην πόρτα;
- Εγώ είμαι, ο Γιάννης, ο Καλογιάννης.
- Και τι γυρεύεις τούτη την ώρα.
- Πόρον γυρεύω για να περάσω.
- Πόρος δεν είναι για να περάσεις.
- Είναι δεν είναι, εγώ θε να περάσω.
Ανάμεσα σε δυο χορεύει η Συρμοπούλα
Χορεύει η Σύρμω κι η Οβριά, με δυο παιδιά στην αγκαλιά,
χορεύει κι η Αρβανίτισσα με δυο παιδιά στα χέρια.

Το απόγευμα, κυρίως παλιότερα, συνέχιζαν το γλέντι συνήθως με όργανα. Ηταν γνωστοί και διάσημοι οι οργανοπαίχτες του Σπηλαίου, οι περιβόητοι Λιταίοι.
Στα βορειοανατολικά χωριά των Γρεβενών και στα χωριά των Βεντζίων ο αποχαιρετισμός της Πασχαλιάς έκλεινε πάντοτε με τον καγκελιστό χορό, όπου οι γυναίκες χωρισμένες σε δύο ομάδες πλέκονταν με τα χέρια τους σ' ένα διπλό χορό, που δίπλωνε και ξεδίπλωνε, τραγουδώντας:

Διπλό χορό χορεύουμε, διπλά τραγούδια λέμε.
Χορεύει η Σύρμω κι η Οβριά, χορεύει η Συρμοπούλα.
Κι ο βασιλιάς αγνάντευε από το παραθύρι.
-Παιδιά μ', να μη 'μαν βασιλιάς, παιδιά μ', να μη 'μαν ρήγας,
να πάω να τσακωθώ κι εγώ κοντά στη Συρμοπούλα, κτλ.

Συνεχίζοντας το διπλό χορό και αποχαιρετώντας την Πασχαλιά πρόσθεταν και διάφορους περιγελαστικούς και αυτοσαρκαστικούς στίχους, όπως:

Διπλό χορό χορεύουμε, διπλά τραγούδια λέμε:
Να σας πω ένα τραγούδι, στρόγγυλο σαν το καρπούζι,
να σας πω κι ακόμα ένα, στρόγγυλο σαν τη λαένα.
Διπλό χορό χουρεύουμε, διπλά τραγούδια λέμε:
Από πέρ' απ' του ποτάμι κάθεται Ρωμιός κι Τούρκος.
Το Ρουμιό τον λένε Γιάννη κι τον Τούρκο Σουλεϊμάνη.
-Δώσ' μου, Γιάννη, τη Βασούλα να την κάνω τουρκοπούλα.
-Τα τσιφλίκια μου σ' τα δίνω, τη Βασούλα δεν τη δίνω.

Η Κυριακή του Θωμά ήταν η τελευταία του εορταστικού κύκλου και των χορών. Από την επόμενη άρχιζαν οι αγροτικές εργασίες: Έτσι ο χορευτικός κύκλος έκλεινε με ευθυμοσατιρικά τραγούδια που υπενθύμιζαν, με έντονη δόση αυτοσαρκασμού, το τέλος της διασκέδασης.

Βγάλτε τα καινούρια, ντύστε τα τζιρτζέλια,
πάρτε κι τα θκέλλια, σύρτε κι στ' αμπέλια.
Μάνα, πού 'ναι η κάπα, τσιόλιασε τ' γουμάρα.
Μάνα, πού 'νι η σκούφια, γένντσι η γάτα μέσα...
Να σας πω ένα τραγούδι, στρογγυλό σαν το καρπούζι.
Να σας πω κι ακόμα ένα, στρογγυλό σαν τη λαένα.
Γκαχελώνα συγκαθίζει κι ο λαγός λαλάει τη λύρα,
κι ου αρίτσιους ου λεβέντης μόν' την κάνει με το μάτι.
Τ' γκαχελώνα τ ν κακουφάνκι κι ίσια στον κατή πααίνει.
- Πέντ' αβγά σε δίνω, αφέντη, να κρεμάσεις τον αρίτσιο,
τον αρίτσιο το λεβέντη.
- Τι σε ζήλεψα, μώρ' σκύλα; τα ποδάρια σ' τα σκασμένα,
τον λαιμό σ' του σκουριασμένου;
Και μας ήρθε κι η Δευτέρα, που να μη 'χε έρθει.
Πάρτε τα δικέλλια, σύρτε κι στ' αμπέλια.
Βγάλτε τα καινούρια, ντύστε τα τζιρτζέλια,
σύρτε κι στ' αμπέλια.

Στη Δεσκάτη Γρεβενών ο αποχαιρετισμός της Πασχαλιάς γίνεται με ειδικά τραγούδια και ειδικό δρώμενο την αντρομάνα.
Η "αντρομάνα" σε σχέση με τους πασχαλιάτικους χορούς ανήκει στους "δίπατους" ή "δίπλατους" ή "απάν" χορούς με τη διαφορά ότι εδώ είναι 'τρίπατος'. Οι χοροί αυτοί λαογραφικά χάνονται στα βάθη των αιώνων και εμφανίζονται με τοπικές παραλλαγές στον ευρύτερο ελληνικό χώρο (Θεσσαλία, Μακεδονία, Μ. Ασία, Πόντος) με τη συνοδεία ειδικού τοπικού τραγουδιού. Στις μέρες μας, στο νομό Γρεβενών, ο τρίπατος χορός, που τοπικά είναι γνωστός με το όνομα αντρομάνα, χορεύεται μόνον στη Δεσκάτη, όταν την Παρασκευή της Διακαινησίμου, της Ζωοδόχου πηγής, αποχαιρετούν την Πασχαλιά.
Σύμφωνα με το έθιμο, αφού όλα τα απογεύματα των Πασχαλόγιορτων, μετά την εσπερινή αναστάσιμη ακολουθία χορεύονταν οι διάφοροι πασχαλιάτικοι χοροί στα χοροστάσια των μαχαλάδων, το βράδυ της Παρασκευής συνέκλιναν όλοι οι χοροί στην πλατεία της Δεσκάτης, συγχωνεύονταν σε ένα μεγάλο και έκλεινε η τελετή με το χορό της αντρομάνας.

Στο κέντρο του χορού έξι άντρες, πιασμένοι από τους ώμους, σχηματίζουν ένα κλειστό κύκλο. Άλλοι έξι ανεβαίνουν στις πλάτες των πρώτων και πιάνονται κι αυτοί απ' τους ώμους, ενώ πάνω σ' αυτούς ανεβαίνουν άλλοι τρεις άντρες πιασμένοι κι αυτοί κατά τον ίδιο τρόπο, οπότε το σύνολο είναι ένας 'τρίπατος' χορός. Αρχίζουν όλοι να τραγουδούν, ενώ οι κάτω κινούνται ρυθμικά δεξιόστροφα, μέχρις ότου το ειδικό τραγούδι ολοκληρωθεί:

Πέρα στον Αϊ-Θανάση πέντε-έξι παλικάρια
μήλο κρατούσαν. Σαν πέσεις μήλο και βαρέσεις
την πρώτη λαζαρίνα που σέρνει τους Λαζάρους
τρεις μέρες και τρεις νύχτες κι όλη την εβδομάδα.
Ώρα καλή σου, Πασχαλιά, και πίσω να γυρίσεις,
όπως μας άφσες να μας βρεις κι ακόμα και καλύτερα.
Τούτον το χρόνο τον καλό, τον άλλο ποιος τον ξέρει.
Για ζούμε για πεθαίνουμε για σ' άλλον τόπο πάμε.
Ώρα καλή σου, Πασχαλιά, και πίσω να γυρίσεις.

Με το τέλος του τραγουδιού οι επάνω σειρές των χορευτών επιστρέφουν στο έδαφος και ο χορός σταματά. Δεν θα ξαναχορευτεί παρά μετά από ένα χρόνο.
Γύρω από την αντρομάνα χορεύουν στον ίδιο τελετουργικό ρυθμό 15 έως 20 σειρές του μεγάλου χορού.

Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι οι πασχαλιάτικοι χοροί, σ' όλη τη διάρκεια των Πασχαλόγιορτων, από το Σάββατο του Λαζάρου έως την Κυριακή του Θωμά, είναι χοροί θρησκευτικοί, χριστιανικοί με έντονο λατρευτικό χαρακτήρα, αφού συνδέονται άρρηκτα με τη λατρεία του Χριστού μες στην εκκλησία. Από άποψη λαογραφική είναι χοροί που επιβεβαιώνουν το μαγικοθρησκευτικό χαρακτήρα, που αποβλέπει στην αποτροπή του κακού και στην εξασφάλιση της γονιμότητας και της ευγονίας.

Θα ήταν λάθος να ισχυριστεί κανείς ότι ήταν κάποτε οι πασχαλιάτικοι χοροί απλώς ένα ανοιξιάτικο ξεφάντωμα, αφού πολλές φορές πρωτοχορευτές του ήταν οι ίδιοι οι ιερείς, που πρωτοστατούσαν στη θρησκευτική λατρεία, που άρχιζε μες στην εκκλησία με τους ύμνους, τους ψαλμούς και τα κεριά και συνεχιζόταν με λατρευτικό χορευτικό τρόπο έξω απ' αυτήν, δηλαδή με βήματα αργά, λιτά, σεμνά, σχεδόν τελετουργικά. Επομένως, το βαθύτερο μαγικολατρευτικό τους περιεχόμενο αποτελούσε μύηση στις τελετουργίες και στη συμβολική αξιοποίηση τους. Έτσι, ερμηνεύεται καλύτερα η διττή διάσταση των Πασχαλόγιορτων, δηλαδή η θρησκευτικο-λαογραφική. Οι δυο όψεις του ίδιου νομίσματος, διαμέσου του οποίου ο άνθρωπος εκείνων των εποχών είχε την ευχέρεια να εκφράζεται ταυτόχρονα θρησκευτικά, χριστιανικά και κοινωνικά.

ΑΝΑΖΗΤΗΖΗ

Αρχή