Πασχαλόγιορτα στα Γρεβενά - Η Πασχαλιά

 Η πρώτη μέρα της Πασχαλιάς είναι αυστηρά οικογενειακή γιορτή με γλέντια οικογενειακά μες στο σπίτι ή στην αυλή. Σ' όλες τις γειτονιές του χωριού, κυρίως παλιότερα, όσο περνούσε η ώρα το κέφι γίνονταν αισθητό με τραγούδια του τραπεζιού και χορευτικά. Με μεζέδες πρόχειρους, τυρί, αβγά και τη συνοδεία της χωριάτικης ρακής το πρωινό της Πασχαλιάς κυλούσε ευχάριστα μέχρι το πασχαλινό τραπέζι με τα πατροπαράδοτα φαγητά, όπως προαναφέθηκαν. Μέσα σ' αυτή την ευθυμία, τη χαρά και την απόλαυση έφτανε το απόγευμα της Κυριακής, οπότε η καμπάνα ξανακαλούσε τους πιστούς στην εκκλησία για τη Δεύτερη Ανάσταση, τον εσπερινό της Αγάπης, όπως λέγεται. Εκεί, μετά την ακολουθία της Αγάπης, τους αναστάσιμους ύμνους και τον ασπασμό της εικόνας της Ανάστασης, όλο το χωριό συγκεντρώνονταν στον αυλόγυρο της εκκλησίας για τον πασχαλιάτικο χορό και τα τραγούδια της Πασχαλιάς.
Οι πασχαλιάτικοι χοροί είναι θρησκευτικοί χριστιανικοί χοροί, τόσο στα εξωτερικά τους γνωρίσματα, π.χ. στο σεμνό τρόπο με τον οποίο χορεύονται, όσο και στο δέσιμό τους με τη γιορτή και την ιερότητα της ημέρας. Χορεύονται συνήθως στο προαύλιο της εκκλησίας ή στα εξωκλήσια, με τα πρώτα τραγούδια προσαρμοσμένα στην ιερότητα της ημέρας, με βήματα αργά και σοβαρά, με την τοπική στολή φορεμένη ιεροτελεστικά, με τάξη και κοινωνική ιεραρχικότητα και συχνά με τη συμμετοχή του παπά. Είναι χοροί λατρευτικοί, όπως και τα τραγούδια τους, και αποτελούν συνέχεια της λατρείας του Χριστού, που άρχισε μέσα στην εκκλησία με τους ύμνους, τους ψαλμούς και τα κεριά. Το περιεχόμενό τους είναι εθνικό, θρησκευτικό και κοινωνικό. Συχνά αναφέρονται στους καημούς και στα βάσανα της σκλαβωμένης ψυχής, χωρίς να παραλείπουν να εξυμνούν τα κατορθώματα των αρματολών και των κλεφτών. Ο σκοπός πολλών πασχαλιάτικων τραγουδιών είναι βαρύς και λυπητερός, όπως ήταν και η ψυχή των Ελλήνων τα χρόνια της σκλαβιάς. Η θλίψη του πασχαλιάτικου τραγουδιούείναι ένα βαρυστέναχτο ξέσπασμα, είναι θρήνος.
Ανάμεσα στα προνόμια που έδωσαν οι Τούρκοι στους υπόδουλους Έλληνες ήταν και η ελεύθερη σχετικά εκτέλεση της ορθόδοξης λατρείας, των τελετών και των πανηγυριών. Έτσι, βρήκαν τη δυνατότητα οι Έλληνες να συνεχίσουν την κοσμική εθνική ζωή τους, να προβάλουν τη λεβεντιά τους, να κρατήσουν τ' άρματά τους, τις επίσημες στολές τους και το σπουδαιότερο, τα τραγούδια τους. Δεν είναι λίγο να είσαι όλο τον άλλο καιρό σκλαβωμένος και στις γιορτές να χορεύεις στο ύπαιθρο, να κοιτάζεις ψηλά και να λες τραγούδια για την πατρίδα, τους αρματολούς και τους κλέφτες. Με τούτα τα τραγούδια κρατήθηκε το έθνος αιώνες ολόκληρους. Χορεύοντας και τραγουδώντας οι Έλληνες δεν ξεχνούσαν την καταγωγή τους, επαναλάμβαναν την ιστορία τους, καλλιεργούσαν τις αρετέςτους. Ήταν το καλύτερο σχολειό για τα σκλαβωμένα Ελληνό-πουλα. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι η εκκλησία επέτρεψε να χορεύουν ακόμα και οι γυναίκες. Εθνικοί λόγοι οδήγησαν την τόσο αυστηρή τότε εκκλησία να το κάνει.

Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι πολλά πασχαλιάτικα τραγούδια, από άποψη διαίρεσης και κατάταξης του δημοτικού τραγου-διού, ανήκουν στα τραγούδια του ακριτικού κύκλου, πράγμα που σημαίνει ότι είναι ηλικίας άνω των χιλίων ετών. Έφτασαν ως τις μέρες μας διανύοντας ολόκληρους αιώνες με την προφορική παράδοση, από στόμα σε στόμα, με τη ζωντανή λαϊκή παράδοση και πέρασαν στον καινούριο αιώνα πάλι κυρίως με την προφορική αλλά και τη γραπτή, διαμέσου των καταγραφών σε βιβλία, δίσκους, κασέτες ή cd. Είναι εκπληκτικό, απίστευτο σχεδόν, πώς κρατήθηκαν αναλλοίωτα τόσα χρόνια. Είναι συγκινητικό να αισθάνεσαι ότι τα τραγούδια αυτά εξέφραζαν τους προγόνους σου σε μια ιστορική διαδρομή χιλίων και πλέον χρόνων. Είναι παράλληλα έντονα διδακτικό της ψυχικής αντοχής των απλών ανθρώπων, που κράτησαν το έθνος, την καταγωγή και επαναλάμβαναν την ιστορία πατώντας στους ώμους των προγόνων μας. Όταν το Πάσχα έρχεται πρώιμα, η φύση δεν είναι ανοιξιάτικη, ιδιαίτερα στα ορεινά χωριά του νομού Γρεβενών, και δεν είναι λίγες οι φορές που γίνεται Πάσχα με κακοκαιρία. Τούτοι όμως εδώ οι ορεσίβιοι έχουν την άνοιξη μες στην ψυχή τους. Έτσι με τον τρόπο που μόνον αυτοί ξέρουν να γλεντούν, να τραγουδούν και να χορεύουν δίνουν πραγματικά ανοιξιάτικη ατμόσφαιρα στην πιο παγωμένη φύση.
Τα τραγούδια της πρώτης μέρας της Πασχαλιάς είναι:

Καλότυχοι που 'ναι οι χριστιανοί με το ζακόνι πόχουν

Ήρθαν τα Πασχαλόγιορτα κι οι επίσημες ημέρες

Σήμερα, Δήμο μ', Πασχαλιά, σήμερα άσπρη μέρα

Μετά από τα παραπάνω αντιπροσωπευτικά της πρώτης μέρας τραγούδια, τραγουδιόνταν και χορεύονταν όλα τα υπόλοιπα, ώσπου ν' αρχίσει να πλησιάζει το ηλιοβασίλεμα και να "μαζεύει" η μέρα.
Η Δεύτερη μέρα της Πασχαλιάς, ιδιαίτερα όταν συμπίπτει με τη γιορτή του Αγίου. Γεωργίου, αλλά και ανεξάρτητα απ' αυτό, γιορτάζεται στα εξωκλήσια με πασχαλιάτικα τραγούδια και χορούς, όπως και με γλέντια με όργανα. Ο Άγιος Γεώργιος, προστάτης των κτηνοτρόφων, γιορτάζεται πανηγυρικά με ψήσιμο αρνιών και με διάφορα αθλήματα και παιχνίδια. Οι τσομπαναραίοι το 'χουν σε καλό να περνούν με τα κοπάδια δίπλα από τα εξωκλήσια και τις γιορτές στις οποίες συμμετέχουν και οι ίδιοι. Η ημέρα του Αγίου Γεωργίου είναι ορόσημο για το σμίξιμο των κοπαδιών και για το ανέβασμα τους στα βουνά, όπως αντίστοιχα είναι ο Άγιος Δημήτρης για το κατέβασμα στα χειμαδιά.

Ο Αϊ-Γιώργης, από τους δημοφιλέστερους αγίους της χριστιανοσύνης, 'των αιχμαλώτων ελευθερωτής' και των φτωχών υπερασπιστής. Οι τσομπαναραίοι και οι γεωργοί τον έχουν ορόσημο για τα ειρηνικά ξεκινήματά τους, οι τσοπάνηδες για το ανέβασμα των κοπαδιών τους στα βουνά και το εποχικό τυροκόμημα, ενώ οι γεωργοί για τις καινούριες δουλειές.

Τα Πασχαλόγιορτα είναι το επίκεντρο των ανοιξιάτικων γιορτών και αποτελούν μια αλυσίδα λατρευτικών εκδηλώσεων, που άλλες απ' αυτές είναι θρησκευτικές και άλλες λαϊκές.

Στις πόλεις, αλλά σε μεγάλο ποσοστό και στην ύπαιθρο, καταργήθηκε η τριήμερη γιορτή του Πάσχα και τα Πασχαλόγιορτα με τις πλούσιες λαϊκές εκδηλώσεις, τα πασχαλιάτικα τραγούδια, τα αθλήματα, τις λιτανεύσεις των εικόνων,που ήταν συνοδευτικό έθιμο της εσπερινής αναστάσιμης ακολουθίας. Όλη η τελετή της Λαμπρής περιορίστηκε σήμερα στην Ανάσταση και στο ψήσιμο του αρνιού. Όλα τα άλλα ξεχάστηκαν.
Τη Δεύτερη μέρα της Πασχαλιάς ο χορός άρχιζε με το παρακάτω τραγούδι:

Μια Μαρουδιά απ' τα Γιάννενα

Στη συνέχεια ακολουθούσαν τα υπόλοιπα πασχαλιάτικα τραγούδια με κέφι και χαρά και απόλαυση μεγάλη. Συνηθίζονταν παλαιότερα, μετά τους πασχαλιάτικους χορούς ή και παράλληλα, να γίνονται διάφορα πασχαλιάτικα λαϊκά αγωνίσματα, δηλαδή τρέξιμο, πήδημα απλούν ή στις τρεις, πάλεμα, λιθοβολία, άλμα εις ύψος, άρση βαρών, ιππασία, σκαμνάκια, ψηλή-χαμπλή κ.τ.λ.

Ακολουθούσαν παλιότερα επισκέψεις(βίζιτα) στους Γιώρ-γηδες από σπίτι σε σπίτι και όσο η ώρα προχωρούσε και τα ρακοπότηρα άδειαζαν το ένα πίσω απ' τ' άλλο το κέφι δυνάμωνε, η παρέα ζωήρευε, η χαρά ξεχείλιζε, οι αναστολές εξαφανίζονταν και ο άνθρωπος γίνονταν πιο ανθρώπινος. Τα τραγούδια έδιναν και έπαιρναν το ένα μετά το άλλο.
Σε κάθε σπίτι είχανε το νουμπέτι:

-Γιώργη μ',ήρθαν οι φίλοι σου

Ο Αϊ-Γιώργης είναι προστάτης καβαλάρης των κτηνοτρό-φων και η γιορτή του αποτελεί, όπως αναφέρθηκε, ορόσημο για το ανέβασμα των κοπαδιών στα βουνά, όπως αντίστοιχα είναι ο Άϊ-Δημήτρης για το κατέβασμα στα χειμαδιά. Τη μέρα αυτή γίνονταν τα ρογιάσματα και ξερογιάσματα των τσομπαναραίων. Γίνονταν οι καινούριες παρέες, δηλ.τα καινούρια σμιξίματα στα κοπάδια. Χώριζαν στρούγκες, όπως λέγεται στην κτηνοτροφική γλώσσα. Το παρακάτω τραγούδι αναφέρεται στην περίπτωση:

Αϊ-Γιώργη, Αϊ-Γιώργη Βούργαρε

Τη Δεύτερη μέρα της Πασχαλιάς όλα τα κουμπαρούλια ήταν καλεσμένα στο σπίτι του νούνου για φαγητό. Η μάνα τους είχε έτοιμη απ' τη Μ.Πέμπτη την κουλούρα για το νούνο. Την έβαζε λοιπόν σε μια κανίστρα, μαζί με ένα-δύο κόκκινα αβγά, τα σκέπαζε με ένα πεντακάθαρο "μεσάλι" και τα κουμπαρούλια με χαρά και υπερηφάνια την πήγαιναν στη νούνα τους με μια κανάτα κρασί. Εκεί τα φαγητά ήταν πλούσια. Κρέατα μαγειρεμένα, λουκανίτσες με αβγά, τυρί, γιαούρτι, γλυκό, περδίκες και ό,τι καλύτερο είχε η νούνα.
Την Τρίτη της Πασχαλιάς η θεία λειτουργία γίνονταν στα εξωκλήσια. Ολο το χωριό ήταν εκεί. Μετά την εκκλησία "βάραιναν" δημοπρασία τα εικονίσματα. Πρώτος στην τιμή έρχονταν πάντα ο Σταυρός. Κάθε χωριό είχε τη δική του ιεράρχηση στα εικονίσματα των Αγίων. Στο Σπήλιο π.χ. ακολουθούσε ο Αϊ-Θανάσης, η Αγία Παρασκευή και ο Αγιος Μιχαήλ. Το τραγούδι της ημέρας ήταν το παρακάτω:

Άσπρο σταφύλι τραγανό κι από την Τρίτη κομμένο

Στη συνέχεια τραγουδιόνταν όλα τα τραγούδια, γίνονταν τα αθλήματα και το μεσημέρι ξανά στο χωριό. Το απόγευμα πάλι στην εκκλησία για την εσπερινή ακολουθία και πάλι τα τραγούδια της Πασχαλιάς.
Μόνον η Τετάρτη και Πέμπτη ήταν εργάσιμες ημέρες, οπότε όλο το χωριό διέθετε αυτές τις δύο μέρες για το σκάψιμο των αμπελιών της εκκλησίας. Με όλη τους την ψυχή οι νέες και οι νέοι του χωριού αλλά και μεγαλύτερες ηλικίες συμμετείχαν στο σκάψιμο για το καλό, να τους φυλάει η Παναγία και όλα τα "βακούφια". Αντιλαλούσαν οι πλαγιές και οι χαράδρες απ' τα τραγούδια και το κέφι. Εδώ επαναλαμβάνονταν τα τραγούδια της Πασχαλιάς και γίνονταν έτσι μια καλή πρόβα για τα τραγούδια της Παρασκευής του Πάσχα. Την Παρασκευή ήταν συνήθειο σ' όλα τα χωριά των Γρεβενών να γιορτάζουν κάποιο εξωκλήσι, οπότε γιόρταζαν στην εξοχή με εκκλησιασμό και στη συνέχεια με πασχαλιάτικα τραγούδια και χορούς. Στο Σπήλιο Γρεβενών αυτή η υπαίθρια γιορτή γίνονταν στη Ραβιανή, στην εκκλησία της Αγίας Παρασκευής. Εκεί, στην Αγία Παρασκευή, γίνονταν η θεία λειτουργία. Ψήνονταν αρνιά και κατσίκια, και φρέσκα τυριά και γιαούρτι στα κακάβια, πίτες με τυρί και χόρτα, κόκκινα αβγά και περδίκες στόλιζαν το τραπέζι της εξοχής. Τη μέρα αυτή τον πασχαλιάτικο χορό έσερνε πρώτος ο παπάς και κατόπι ο κόσμος όλος.

 

ΑΝΑΖΗΤΗΖΗ

Αρχή