Πασχαλόγιορτα στα Γρεβενά - Το Σαββάτο του Λαζάρου

Το Σάββατο του Λαζάρου κινείται συνήθως μέσα στις καλύτερες ώρες της άνοιξης και είναι μια θαυμαστή προανάσταση συνανθρώπου, που για τους προγόνους μας τους βασανισμένους από δουλείες και ξενοκρατίες ήταν μία ελπίδα και παρηγοριά για την ανάσταση του γένους.

Ο θάνατος και η ανάσταση του Λαζάρου είναι ένα νεκρο-λατρευτικό τυπικό, στο οποίο ο λαός μας δίνει ιδιαίτερη προσοχή, γιατί βλέπει τον ίδιο το Δημιουργό να καταστρατηγεί τη φύση και τους νόμους της για χατίρι του φίλου του Λάζαρου. Ετσι δημιουργείται μια ελπίδα αλλά και μια αγωνία συγχρόνως. Η κατάβαση του Λαζάρου στον Άδη είναι η πιο δημοφιλής κατάβαση των χριστιανικών λαών και έχει σχέση με την αγωνιώδη απορία του ανθρώπου για τη μεταθανάτια τύχη και για τις συνθήκες διαβίωσης στον κάτω κόσμο. Είναι προέκταση των περιβόητων Σαμαντικών ταξιδιών στον Άδη. Όμως παρ' όλες τις παρήγορες και σωστά σκόπιμες διδασκαλίες για μια ευδαίμονα ζωή πέρα από τον τάφο, ο λαός μας, όσο κι αν πιστεύει μεταφυσικά στη ζωή αυτή, ποτέ δεν συμφιλιώθηκε με την έννοια του θανάτου. Ούτε οι ζωντανοί τον ζητούν, ούτε οι νεκροί τον ανέχονται. Γι' αυτό τα δημοτικά μας τραγούδια διαπιστώνουν τραγικά ότι:

ο κάτω κόσμος είν' κακός, γιατί δεν ξημερώνει,
γιατί δεν κράζει πετεινός και δε λαλεί τ' αηδόνι.

Άλλωστε το αιώνιο ανθρώπινο ερώτημα για τη ζωή πέρα απ' το τάφο παραμένει πάντα επίκαιρο και η απάντηση βέβαια δεν ήταν χαρούμενη:

-Πες μας, Λάζαρε, τι είδες, εις τον Άδη όπου πήγες;
-Είδα φόβους, είδα τρόμους, είδα βάσανα και πόνους.

Άλλες φορές πάλι ο ίδιος ο λαός βάζει τους νεκρούς να ρωτάνε από τον Κάτω Κόσμο με νοσταλγία:

Τάχα να στέκει ο ουρανός, να στέκει ο απάνω κόσμος;

Οι ίδιες ανθρώπινες σκέψεις από την αρχαία Ελλάδα μέχρι σήμερα. Ο Όμηρος βάζει τον πανένδοξο νεκρό Αχιλλέα να προτιμά τη ζωή, έστω και ως υπηρέτης σε φτωχό αγρότη, παρά να βρίσκεται στο σκοτάδι του Άδη βασιλιάς των νεκρών.

Εξάλλου, καημός των νεκρών, ανά τους αιώνες, είναι η στέρηση του ηλίου. Σε όλες τις συμβολικές αναστάσεις των θρησκειών τους οι λαοί αυτόν τον ήλιο σκέφτονταν.

Το αναμνηστικό αυτό έθιμο της ανάστασης του Λαζάρου στην Ελλάδα εκφράζεται με διάφορους τρόπους. Προφανώς, αρχικά, έπαιξαν ρόλο οι ευαγγελικές αφηγήσεις και η αγιογραφία. Πιθανότατα, άρχισε από την αναπαράσταση του θρησκευτικού μυστηρίου, όπως ο Ιερός Νιπτήρας που έχει διατηρηθεί από την Εκκλησία μέχρι σήμερα, κι ύστερα πέρασε σε λαϊκές αναπαραστάσεις, που με πραγματικές προσωποποιήσεις χρησιμοποίησε το συμβολικό στοιχείο της ανάστασης για τη γεωργική και κτηνοτροφική παραγωγή. Ακολούθησε η μορφή του ομοιώματος του Λαζάρου ή των προσφερόμενων αρτοπλαστικών σχημάτων, τα γνωστά σ' άλλα μέρη της Ελλάδας "λαζαρούδια ή λαζαράκια", κι ύστερα ήρθαν οι αγερμοί, δηλαδή τα κάλαντα με το στοιχείο είτε της μαγικής απόδιωξης του κακού με τα κτηνοτροφικά κουδούνια είτε της γυναικείας παρουσίας με τις "λαζαρίνες".

Στον ελληνικό χώρο και στην παράδοση, αναστάσιμες προσδοκίες, σαν κι αυτήν του Λαζάρου, είναι πολύ συχνές. Σε ώρες ανοιξιάτικης βλάστησης είναι αδύνατο να πιστέψει κανείς πως μαζί με τα λουλούδια δεν θα ξεπηδήσουν από το ανοιγμένο χώμα και οι νεκροί. Έτσι, έβλεπαν τις σκιές τους να ξανάρχονται στη γη οι αρχαίοι, όταν γιόρταζαν τα Ανθεστήρια, έτσι βλέπουμε και μεις τώρα, κατά την περίοδο του Πάσχα ως την Ανάληψη, τις ψυχές τους να φτερουγίζουν κοντά μας χαρούμενες ή να περιμένουν τις στοργικές μας επισκέψεις στα νεκροταφεία.

Ένα από τα αγνά και γραφικά παλαιά έθιμα που διατηρείται ακόμα στα περισσότερα χωριά των Γρεβενών, ιδιαίτερα των Χασίων και Βεντζίων, είναι οι λαζαρίνες. Λαζαρίνες ονομάζονται τα κορίτσια που συμμετέχουν στις τριήμερες λαϊκές εορταστικές εκδηλώσεις, που αρχίζουν την Παρασκευή, παραμονή του Λαζάρου, κορυφώνονται το Σάββατο του Λαζάρου και λήγουν την Κυριακή των Βαϊων μετά την Θεία Λειτουργία.

Τα κορίτσια της κάθε γειτονιάς σχηματίζουν παρέες κατά ηλικίες, π.χ. παρέες της προσχολικής, της σχολικής, της μετασχολικής ηλικίας και τέλος παρέες της ηλικίας γάμου.
Κάθε παρέα έχει μια μικρή που κρατάει το στολισμένο με λουλούδια καλάθι. Επισκέπτονται ένα-ένα τα σπίτια με τη σειρά αρχίζοντας από την εκκλησία και μέσα στο καλάθι μαζεύουν αβγά, κουλούρια και χρήματα.
Από μέρες ρωτούν τη μάνα τους, που τα ορμήνευε, ποιο τραγούδι θα πούνε στο κάθε σπίτι. Η μάνα τους ή η γιαγιά τους τα βοηθάει να μάθουν τα τραγούδια ή να θυμηθούν όσα έχουν ξεχάσει. Εξετάζουν ξανά και ξανά τις μεταβολές που τυχόν έχουν γίνει στις οικογένειες μέσα στο χρόνο, για να πουν το τραγούδι που ταιριάζει σε κάθε σπίτι. Ντυμένα στα καλά τους με κορδέλες στο κεφάλι ή κόσες, και με τα τσιράπια, παλιότερα, τα μάλλινα κεντημένα με κόκκινες ή πράσινες αράδες στην κορυφή. Άλλα με καλτσοδέτες κι άλλα με το τσιραπόνημα, μερικά με παπούτσια και τα πιο πολλά με τσαρούχια, εκείνη την ημέρα δεν πηγαίνουν σχολειό με την 'άδεια' δασκάλων και γονιών. Γιορτάζουν τη δική τους μέρα, μοναδική σ' όλο το χρόνο. Στον πάτο του καλαθιού βάζουν χόρτο, για να μη σπάσουν τ' αβγά. Οι μάνες βάζουν μέσα το πρώτο αβγό και τα ξεπροβοδούν με την ευχή να το γεμίσουν.

Το έθιμο στα χρόνια της Τουρκοκρατίας υπηρετούσε κοινωνικό σκοπό. Κρυμμένα τα κορίτσια όλο το χρόνο, για να μην τ' αρπάζουν οι Τούρκοι στα χαρέμια τους, παρέμειναν άγνωστα στην κοινωνία του χωριού. Με τις γιορτές του Λαζάρου δίνονταν η ευκαιρία για γνωριμίες και νυφοδιαλέγματα. Οι νοικοκυρές έβγαιναν στις πόρτες και τα παράθυρα των σπιτιών τους, για να δουν ποια είναι η καλύτερη νύφη για το γιο τους. Οι νέοι παρακολουθούσαν και διάλεγαν την καλή τους.

Τα τραγούδια στα διάφορα σπίτια είναι παινέματα ανάλογα με το επάγγελμα του νοικοκύρη, τους πόθους, τους καημούς και τα όνειρά του. Είναι τα ίδια τραγούδια που λέγονται στα κάλαντα.

Στο κάθε σπίτι που πηγαίνουν σήμερα ή πήγαιναν παλιότερα τραγουδούν διάφορα επαινετικά και ευχετικά τραγούδια ανάλογα με το σπίτι και τα αφεντικά του. Σε κάθε πρόσωπο και το κατάλληλο τραγούδι, π.χ. άλλο το τραγούδι για τον παπά, άλλο για τον τσέλιγκα, το νοικοκύρη, τη νοικοκυρά, τον ξενιτεμένο κ.λ.π.

Μόνο στα σπίτια που "λεροφορούσαν" δεν πηγαίναν, δηλαδή στα σπίτια που είχαν πένθος. Αν σε κάποιο σπίτι δεν άνοιγαν την πόρτα είτε από ιδιοτροπία είτε από τσιγκουνιά, να μη δώ-σουν δηλ. φιλοδωρήματα, αβγά και διάφορους ξηρούς καρπούς, (αμύγδαλα, καρύδια, σύκα, στραγάλια σταφίδες κ.τ.λ.), τότε οι λαζαρίνες λέγανε το παρακάτω τραγούδι:

Αφέντη μου, στην κάπα σου εννιά χιλιάδες ψείρες
Αλλες γεννούν, άλλες κλωσούν και άλλες σι βγαν τα μάτια.
Κι άλλες το Θεό παρακαλούν, να μη τις ζεματίσουν.

Μέσα σε τούτη την αυλή γεμάτη καλιακούδια
τα μσα γεννούν, τα μσα κλωσούν, τα μσα σε βγαν τα μάτια.

Στο τέλος καταριόνταν κιόλας:

-Φούρνος να μην καπνίσει
-Κόκουτας να μη λαλήσει
-Σαρμάντσα να μην κνήσει

Όλες οι νοικοκυρές του χωριού θεωρούν μεγάλη τους τιμή να επισκεφτούν το σπίτι τους οι λαζαρίνες. Γι' αυτό υποδέχονται με μεγάλη χαρά τις παρέες, τις καμαρώνουν στο τραγούδι κι αργότερα στο χορό, τις προσφέρουν φιλοδωρήματα και τις ξεπροβοδούν με την ευχή: "Να ζήστε κουρίτσια μ', να ζήστε κι τ' χρόν' μ' έναν γαμπρό". "Ευχαριστούμε, καλή Πασχαλιά", απαντούν οι λαζαρίνες και φεύγουν χαρούμενες για τ' άλλα σπίτια του χωριού.

ΠερισσότεραΛαζαρίτικα τραγούδια.

ΑΝΑΖΗΤΗΖΗ

Αρχή