Πασχαλόγιορτα στα Γρεβενά - Η Σαρακοστή

Η γέφυρα ανάμεσα στις χειμωνιάτικες και τις ανοιξιάτικες γιορτές είναι η Καθαροδευτέρα, που ανήκει τόσο στην Αποκριά όσο και στη Σαρακοστή. Η περίοδος του Πάσχα από άποψη προετοιμασιών αρχίζει με το τέλος του Τριωδίου.

Το πνεύμα της Αποκριάς αποκορυφώνεται με το καρναβάλι, τα μασκαρέματα, τις ελευθεριότητες του γλεντιού και τις υπερβολές στο φαγοπότι, για να αρχίσει αμέσως ο καθαρτήριος χαρακτήρας της Σαρακοστής με τη σχολαστική εξάλειψη από τις γυναίκες κάθε αρτύσιμης τροφής και σκέψης πειρασμού, προετοιμαζόμενες αυτές και η οικογένειά τους για την καθαρτήρια περίοδο της νηστείας, που θα τους οδηγήσει εξαγνισμένους στις άγιες μέρες του Πάθους και της Ανάστασης. Σκόπιμα η Εκκλησία έβαλε τη Σαρακοστή φραγμό στις ελευθεριότητες και ακρότητες της Αποκριάς. Η Σαρακοστή επομένως είναι μία εκκλησιαστική λαογραφική περίοδος, όπου κυριαρχούν τα χριστιανικά έθιμα, όπως η νηστεία, ο εκκλησιασμός, τα γονατίσματα, τα μνημόσυνα. Οι Χριστιανοί περνώντας αυτήν την περίοδο της εγκράτειας, του ψυχικού εξαγνισμού και της προετοιμασίας είναι έτοιμοι για την υποδοχή των Παθών και της Ανάστασης του Χριστού.

Ακόμα θυμάμαι με πόση σοβαρότητα και αυστηρότητα μας μιλούσε η μακαρίτισσα η μάνα μου για την Καθαροδευτέρα και τη Σαρακοστή. Πόσο μεγάλη αμαρτία ήταν να φάμε αρτυμένα φαγητά. Γι' αυτό την Καθαροδευτέρα πρωί-πρωί μας έστελνε στο δάσος να βρούμε φωλιά από αγριοπούλι κι αφού τη φέρουμε στο σπίτι, τότε, και μόνον τότε, είχαμε δικαίωμα να φάμε ψωμί. Γνωρίζαμε βέβαια ότι τα αρτυμένα φαγητά που περίσσεψαν από την προηγούμενη τα 'χε πάρει ήδη το "κουτσογόμαρο", που περνούσε χαράματα της Καθαροδευτέρας από σπίτι σε σπίτι και τα μάζευε. Κι όταν στη διάρκεια της Σαρακοστής ξεγελιόμασταν καμιά φορά να ζητήσουμε λίγο τυρί ν' αρμυρίσει' το στόμα μας, εκείνη σούφρωνε τα χείλη της και με φωνή που μαρτυρούσε πεποίθηση στα λόγια της μας έλεγε: "όποιος τρώει αρτμένο τη Σαρακοστή είναι άνθρωπος του σατανά και πααίνει σν' ακόλαση" και μας περιέγραφε ολοζώντανα και με κάποια αποστροφή στο πρόσωπό της την κόλαση λες και την είχε δει. "Εκεί, παιδιά μου, οι αμαρτωλοί βράζουν ασταμάτητα μέσα σε καζάνια με πίσσα και κατράνη πεινασμένοι και διψασμένοι, παρακαλούν για μια στάλα νερό, μα κανένας δεν τους δίνει" και συνέχιζε να μας λέει πως ένας άνθρωπος με την Παναγία μαζί πήγε και είδε την κόλαση και τα βασανιστήρια από κοντά. Είδε ανθρώπους που καίγονταν στη φωτιά, φώναζαν και τυραννιούνταν, μα η ψυχή τους δεν έβγαινε, είδε κρεμασμένους απ' τη γλώσσα κι άλλους απ' τα χέρια, ανάλογα με το μέγεθος της αμαρτίας τους, είδε λογής-λογής παθήματα, μα στο τέλος πήγε με την Παναγία και σ' ένα μέρος όπου ήταν οι φτωχοί. Κρατούσαν αναμμένες λαμπάδες στα χέρια τους γεμάτοι ευτυχία και χαρά. Δίπλα ήταν οι πλούσιοι ως το λαιμό χωμένοι στην πίσσα, στην κατράνη και παρακαλούσαν τους φτωχούς λέγοντας:

Νάτε, φτωχοί, τα γρόσια μας και δώστε μας λαμπάδες.
Εδώ τα γρόσια δεν περνούν, φλουριά και δεν χαλνιούνται.
Εδώ θέλ' ανάμα και κηρί και λεημοσύν' μεγάλη.

Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από μια σειρά εθίμων, από τα οποία άλλα σχετίζονται με το χριστιανικό εορτολόγιο και το θείο δράμα και άλλα είναι τελείως παγανιστικά και ειδωλολατρικά ως υπολείμματα από την αρχαιότητα. Έτσι, έχουμε τις επισκέψεις στα νεκροταφεία, που είναι θεσμοποιημένη επικοινωνία με τους νεκρούς, τον παιδικό Λάζαρο, τις λαζαρίνες, το γυναικείο μοιρολόι της Παναγίας, τον αδωνικό ανθοστολισμό του Επιταφίου, καθώς και ορισμένα παιδικά λαϊκά δρώμενα νεκρανάστασης, όπως ο Ζαφείρης της Ηπείρου, που σκοπό έχει να μοιρολογήσει ένα ομοίωμα νεκρού. Κύριες φάσεις αυτού του 'παιχνιδιού' της νεκρανάστασης είναι ο θρήνος και ο σπαραγμός την ώρα της ταφής και στη συνέχεια η χαρά και ευχαρίστηση, που συνοδεύει την ανάσταση και την καθαρτήρια καταστροφή του ομοιώματος.

Δίκαια λοιπόν οι θρησκειολόγοι συσχέτισαν τα έθιμα αυτά με τις γυναικείες γιορτές της αρχαιότητας προς τιμή του Άττη, του Διόνυσου και κυρίως του Άδωνη, του πανέμορφου αγαπημένου της Αφροδίτης, που σκοτώθηκε στην ακμή της νιότης του, οι οποίες γίνονταν επίσης την άνοιξη και με αντίστοιχη εθιμοτυπία. Σήμερα πια δεν υπάρχει ούτε η μαγική ούτε η εκστασιακή και οργιαστική διάσταση αυτών των εθίμων, ούτε καν η κοινωνική, που για αρκετά χρόνια είχε παραμείνει ως η κύρια διάσταση των Νεοελληνίδων, με σκοπό να τα διδάξουν στα παιδιά τους και να τα μυήσουν, αλλά και να τα εξοικειώσουν με το αποτρόπαιο καθήκον της φροντίδας του νεκρού, με την ψύχραιμη συμπεριφορά στο θρήνο και κυρίως με την υψηλή τέχνη του αυτοσχεδιασμού του μοιρολογιού, που όλα αυτά αργότερα θα αποτελούσαν μέρος των καθημερινών τους υποχρεώσεων και των μυστηριακών τους ενασχολήσεων.

Το Πάσχα έχει τις ρίζες του στη λατρεία των Αιγυπτίων που γιόρταζαν την εαρινή ισημερία, τη στιγμή δηλαδή του χρόνου που η μέρα αρχίζει να γίνεται μεγαλύτερη από τη νύχτα, που το φως του ήλιου νικά οριστικά το σκοτάδι. Η Αιγυπτιακή αυτή γιορτή που λεγόταν Πισάχ πέρασε στους Εβραίους και στη συνέχεια στους Χριστιανούς, ταυτισμένη με το μαρτυρικό θάνατο του Χριστού που σταυρώθηκε κατά το εβραϊκό Πάσχα. Τα σύμβολα της αρχικής λατρείας εξυπηρέτησαν τους συμβολισμούς της νέας πίστης. Ο Χριστός ταυτίστηκε με τον ήλιο, η αμαρτία με το σκότος. Η νίκη της μέρας πάνω στη νύχτα έγινε νίκη του φωτός της αλήθειας πάνω στο σκότος της αμάθειας.

Το Πάσχα των Χριστιανών είναι "εορτή εορτών και πανήγυρις πανηγύρεων". Κατέχει κεντρική θέση όχι μόνο στο εκκλησιαστικό αλλά και στο λαϊκό εορτολόγιο μας.

Συμπίπτοντας χρονικά με την κορύφωση της άνοιξης, αποτελεί και το ίδιο κορύφωση του ανοιξιάτικου λατρευτικού κύκλου και προσλαμβάνει έναν ιδιαίτερο συμβολικό χαρακτήρα. Οι γιορτές και οι τελετουργίες του κύκλου αυτού συγχωνεύουν ποικίλα θρησκευτικά και λατρευτικά στοιχεία από άλλες αρχαίες λατρείες που τελούνταν αυτή την εποχή του έτους μέσα στην αναγεννημένη φύση και με τον ίδιο ακριβώς συμβολισμό: τη νίκη της ζωής πάνω στο θάνατο. Με υπόβαθρο την αρχέγονη πίστη στον 'ενιαυτό δαίμονα', δηλαδή, σ' ένα θεό ή ήρωα της βλάστησης, που κάθε χρόνο πεθαίνει κι ανασταίνεται, συμβολίζουν την ετήσια επανάληψη της βλάστησης και της καρποφορίας.

Αποτελώντας ο λατρευτικός κύκλος του Πάσχα τη συνέχεια των δρώμενων του Δωδεκαήμερου και της Αποκριάς, που τελούνται από άνδρες, είναι χαρακτηριστικό και αποτελεί αντίθεση ότι τελείται από γυναίκες, δίνοντας έτσι έμφαση στον παραλληλισμό με τη γονιμότητα της εποχής και της γυναίκας. Τα φαλλικά, δηλαδή, δρώμενα της Αποκριάς δίνουν τη σκυτάλη στα γυναικεία δρώμενα της γονιμότητας, που αυτήν την εποχή χαρακτηρίζει τη φύση. Έτσι, γίνεται μια ταύτιση της γυναίκας με τη γη. Τα χειμερινά έθιμα που αποτελούν μια σειρά από μιμητικές συμβολικές πράξεις με διφορούμενο θέμα όργωμα-συνουσία, υνί-φαλλός, γίνονται τώρα το υπόβαθρο τελετουργικών ενεργειών που έχουν στόχο την εμφάνιση της ζωής. Η γονιμοποιητική συμβολική δράση των φαλλικών χειμωνιάτικων εθίμων δίνει τώρα τους καρπούς της.

ΑΝΑΖΗΤΗΖΗ

Αρχή