Πασχαλόγιορτα στα Γρεβενά - Εισαγωγή

Από μικρό παιδί θυμάμαι με πόση χαρά και λαχτάρα περιμέναμε την Πασχαλιά, όπως βέβαια και όλες τις μεγάλες γιορτές της χριστιανοσύνης. Βουίζουν ακόμα στ' αυτιά μου οι πασχαλινοί ήχοι που άρχιζαν με τους ύμνους και τους ψαλμούς μες στην εκκλησιά και συνέχιζαν έξω απ' αυτήν με τα πασχαλιάτικα τραγούδια και τους χορούς, από γυναίκες και άντρες, όλες τις μέρες του Πάσχα, όλα τα Πασχαλόγιορτα. "Αναστάσεως ημέρα λαμπρυνθώμεν λαοί, Πάσχα Κυρίου Πάσχα..." μες στην εκκλησιά και "Ήρθαν τα Πασχαλόγιορτα κι οι επίσημες οι μέρες..." έξω απ' αυτήν.

Έθιμα γεμάτα νόημα, ανθρωπιά, χαρά και συγκίνηση. Βαλμένα όλα με τάξη, προοπτική και στόχο. Η νηστεία της Σαρακοστής για την εγκράτεια του σώματος και τον εξαγνισμό της ψυχής, με αποκορύφωμα τη Μεγαλοβδομάδα με έντονη συμμετοχή στο πάθος του Θεανθρώπου, στη Σταύρωση, την Ταφή και την προετοιμασία του Μεγάλου Σαββάτου για την Ανάσταση. Κι έπειτα η Κυριακή με την Ανάσταση του Χριστού. Το ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ.

Ευτυχισμένη και τυχερή η δική μου γενιά που πρόλαβε τα Πασχαλόγιορτα, έστω στο "ηλιοβασίλεμά" τους, τρισευτυχισμένες οι προηγούμενες γενιές που βίωσαν τα Πασχαλόγιορτα, τα απόλαυσαν, τα χόρτασαν, τα είχαν τρόπο ζωής και έκφρασης. Άτυχες οι γενιές που ακολουθούν, γιατί ποτέ τους δεν θα μπορέσουν να κατανοήσουν το μεγαλείο της Πασχαλιάς, ό,τι κι αν διηγηθούμε εμείς, ό,τι κι αν γράψουμε, ό,τι κι αν αναβιώσουμε.

Έφυγε ένας κόσμος γεμάτος καλοσύνη και ανθρωπιά, ένας κόσμος που είχε γνώμονα και οδηγό τις ανθρώπινες και ηθικές αξίες, όπως η αγάπη, ο σεβασμός, η πίστη, η προσήλωση στα ήθη και έθιμα, στην παράδοση, στις προγονικές ρίζες, στην καταγωγή, στο σόι, στη συγγένεια.
Οι μικρές τότε κλειστές κοινωνίες του χωριού ήταν δεμένες με τα δεσμά της αλληλεγγύης και του αλληλοσεβασμού. Είχαν μοιρασμένο το χρόνο ανάμεσα στη δουλειά και τη διασκέδαση. Μια διασκέδαση με πρωταγωνιστές αυτούς τους ίδιους στα πανηγύρια, στις χαρές, στις μεγάλες γιορτές και τις Κυριακές, μα και τις καθημερινές στη δουλειά, στο σπίτι, παντού. Το τραγούδι ήταν τρόπος ζωής και έκφρασης εκείνης της εποχής, εκείνων των ανθρώπων. Άνθρωποι ολιγαρκείς και προσγειωμένοι στα λίγα αγαθά που τους παρείχε η ζωή και το περιβάλλον τους. Μαθημένοι στις στερήσεις της ζωής είχαν αποθέματα ψυχής και καρτερία για οποιαδήποτε δυσκολία. Ήξεραν να απολαμβάνουν και να χαίρονται με τα λίγα, μ' αυτά μόνο που τους παρείχε η φύση και ο μόχθος τους. Γνώριζαν όμως παράλληλα να καλλιεργούν τις αρετές τους, να επαναλαμβάνουν την ιστορία τους, να τιμούν και να θαυμάζουν τους αγωνιστές και κυρίως να μην ξεχνούν την καταγωγή τους.

Τα τραγούδια των Πασχαλόγιορτων στα Γρεβενά είναι εγγραφές μιας τριακονταετίας περίπου, από το 1970 μέχρι και σήμερα (2002). Έγιναν επί τόπου στα διάφορα χωριά του νομού Γρεβενών με χορωδίες των κατοίκων και αντιπροσωπεύουν αδρά τις τέσσερις γεωγραφικές περιοχές του νομού Γρεβενών, δηλαδή τα χωριά του Ορεινού Όγκου, Των Χασίων, των Βεντζίων και των Μαστοροχωρίων. Άνθρωποι των περιοχών αυτών προσφέρθηκαν αυθόρμητα, ειλικρινά και ανεπιτήδευτα να τραγουδήσουν, όπως θα τραγουδούσαν μια οποιαδήποτε Πασχαλιά της παλιάς εποχής. Κάθε περιοχή έχει τα δικά της τραγούδια και τις ιδιαιτερότητές της στο στίχο, στο ρυθμό, στη μουσική. Με τον τρόπο αυτόν δίνεται η δυνατότητα στον κάθε Γρεβενιώτη να έχει το σύνολο των τραγουδιών του νομού, αλλά και της περιοχής του. Έτσι, διαβάζοντας ο καθένας τα τραγούδια που τον συγκινούν περισσότερο, αναπολεί νοσταλγικά τα παιδικά του χρόνια, τα δικά του Πασχαλόγιορτα, τα νιάτα του, την παλιά εποχή, το χωριό, τους δικούς του ανθρώπους, τους προγόνους, τις ρίζες του, την καταγωγή του. Αλλά και η νεολαία μας χρειάζεται αυτά τα τραγούδια για ευαισθητοποίηση και πολιτιστική εγρήγορση.

Πέρα όμως από τη συναισθηματική διάσταση που έχουν για τον καθένα μας τα τραγούδια αυτά, έχουν και έναν άλλο πολύ πιο σημαντικό στόχο, τη διατήρηση της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, της εθνικής μας ταυτότητας, γιατί είναι τραγούδια που έρχονται από πολύ μακριά, από τα βάθη των αιώνων και της ιστορίας μας. Αυτά τα τραγούδια είναι η αδιαμφισβήτητη απόδειξη της συνέχειάς μας ως έθνους, ως λαού ενιαίου, από την αρχαιότητα έως σήμερα. Μερικά απ' αυτά, όντας τραγούδια του ακριτικού κύκλου, αριθμούν ζωή χιλίων και πλέον ετών (850-1200 μ.Χ.). Αρκετά είναι τραγούδια της περιόδου της άλωσης της Πόλης και άλλα της Τουρκοκρατίας. Όλα είναι χορευτικά με βήματα απλά και αραιά. Χαρακτηρίζονται από μια λιτότητα και αυστηρότητα έντονα δωρική. Στα χωριά του Ορεινού Ογκου δε συνηθίζονται γρήγορα και χαρούμενα πασχαλιάτικα χορευτικά τραγούδια, όπως γίνεται στα Μαστοροχώρια και τα Βέντζια, όπου το ποσοστό των πασχαλιάτικων τραγουδιών με μελωδία βαριά, λυπητερή και μακρόσυρτη είναι μικρό σε σχέση με το ποσοστό των γρήγορων και χαρούμενων τραγουδιών. Σημειώνεται ότι η μελωδία των χασιώτικων τραγουδιών προσεγγίζει αυτήν του Ορεινού Ογκου, υπάρχει όμως και ένα ποσοστό τραγουδιών με γρήγορο ρυθμό και πιο εύθυμο σκοπό. Όσο ανηφορίζει κανείς υψομετρικά προς τα χωριά της Πίνδου, το ύφος των πασχαλιάτικων τραγουδιών γίνεται ολοένα και πιο επικό. Διαφορές σημαντικές υπάρχουν και στο στίχο, παρόλο που ένας αριθμός τραγουδιών είναι ίδιος σ' όλες τις περιοχές του νομού Γρεβενών. Οι επιρροές από γειτονικές περιοχές, π.χ. από τη Θεσσαλία για τα Χάσια, από το Βόϊο για τα Μαστοροχώρια και από την Κοζάνη για τα Βέντζια, είναι αναπόφευκτες.

Μια άλλη σημαντική παρατήρηση είναι το γεγονός ότι τα λαζαριάτικα ή βαγιάτικα τραγούδια είναι πιο έντονα στη μνήμη των κατοίκων των Βεντζίων και των Χασίων, όπου τραγουδιούνται μέχρι σήμερα και διατηρείται το έθιμο του Λαζάρου ανόθευτο. Γι' αυτό και τα τραγούδια εδώ είναι πιο πολλά.

Δεν μπορεί λοιπόν κανείς να μην ριγά από εθνική περηφάνια και συγκίνηση, όταν αναλογίζεται ότι τα πασχαλιάτικα τραγούδια έφτασαν ως τις μέρες μας ανόθευτα, ανέγγιχτα, άφθαρτα με την προφορική παράδοση, χωρίς τη μεσολάβηση της γραφής, χωρίς να τα διδάξει κάποιος δάσκαλος, καθηγητής ή σοφός, παρά μόνον ο αγράμματος πρόγονος με την ψυχή γεμάτη Ελλάδα, εθνική συνείδηση και περηφάνια για ό,τι ήταν ελληνικό, για ό,τι κληρονόμησε πάππου προς πάππου, πιστός στην παράδοση και τις αξίες του Έθνους, θεματοφύλακας της εθνικής παρακαταθήκης και κληρονομιάς.

ΑΝΑΖΗΤΗΖΗ

Αρχή