Πασχαλόγιορτα στα Γρεβενά - Πρόλογος

Τα Γρεβενά, δύσβατη και ορεινή περιοχή, αποκομμένη γεωγραφικά από βουνά και ποτάμια, δύσκολα επικοινωνούσε την παλιά εποχή με τις γύρω περιοχές. Έτσι, ανέπτυξε δικό της πολιτισμό και αποτέλεσε μια ιδιαιτερότητα στη διατήρηση της παράδοσης των ηθών και εθίμων μέχρι πρόσφατα. Σ' όλα τα χωριά του νομού και σήμερα ακόμη υπάρχουν φορείς της ζωντανής λαϊκής παράδοσης. Υπάρχουν, δηλαδή, κυρίως γυναίκες αλλά και άντρες, που κουβαλούν μέσα τους όλο το μεγαλείο της λαϊκής ψυχής, όλο το θησαυρό της παλιάς εποχής, όπως τον παρέλαβαν απ' τους μεγαλύτερους και τον έζησαν στα νιάτα τους.

Τραγούδια, έθιμα, γιορτές και διάφορα λαϊκά δρώμενα έρχονται στο νου τους με νοσταλγία. Μιλούν γι' αυτά με πόνο και πίκρα. Διαμαρτύρονται για τη σημερινή εγκατάλειψη λέγοντας "αυτά μας έκαμε η εξέλιξη, μας τα 'σβησε όλα" και μονολογούν με πόνο: "πού 'ναι εκείνα τα χρόνια που βούϊζε ο τόπος από γέλια και χαρές, από τραγούδια και φωνές, τώρα σαούρα (ησυχία), τίποτα τ' ανθρώπινο δεν ακούγεται, παρά μηχανές και τρακτέρια".

"Άλλαξε ο κόσμος", λεέι ο μπαρμπα-Τσέλιος Μπαράκας απ' τη Δήμητρα. "Ούτε γάμος της προκοπής γίνεται ούτε καμιά γιορτή καθώς πρέπει γιορτάζεται. Όλες οι μέρες είναι ίδιες, καθημερινές και γιορτινές. Πού 'ναι ο παλιακός γάμος, που κρατούσε τρία μερόνυχτα με τραγούδια και λαλούμενα και γίνονταν όλα τα διαταγμένα με τη σειρά; Πού 'ναι τα Πασχαλόγιορτα που τραντάζονταν ο τόπος απ' τα τραγούδια, πρωί βράδυ, έξω απ' τον αυλόγυρο της εκκλησιάς; Παν όλα, έσβησαν, μας τα 'φαγε η εξέλιξη".

Και ενώ σκυμμένος μουρμουρίζει κάτι ακατάληπτο, γυρίζει σηκώνοντας το κεφάλι και λέει με παιδική αφέλεια "κι άμα δε σταματούσαμε τα παλιά, δεν θα 'ρχονταν η αρμάδα η εξέλιξη" και συνεχίζει τελειώνοντας "μωρ' θα 'ρχονταν". Η φράση αυτή του μπαρμπα-Τσέλιου τα λέει όλα.

Γλεντζές και μπροστάρης, ο ίδιος, στα παραδοσιακά δρώμενα σ' όλη του τη ζωή, κάποτε αναγκάστηκε να ενδώσει ακολουθώντας τους πολλούς. Σήμερα λοιπόν εύλογα αναριωτιέται τι θα γινόταν, αν δεν εγκαταλειπόταν η παράδοση, αν συνεχιζόταν η αναφορά στις ρίζες μας. Δεν θα ερχόταν άραγε η πολυπόθητη εξέλιξη; Ιδού η απορία και η αλήθεια ταυτόχρονα από έναν αγνό και ανεπιτήδευτο άνθρωπο.

Και βέβαια θα ερχόταν, μπαρμπα-Τσέλιο, η εξέλιξη και μάλιστα πιο σωστά, γιατί θα 'ταν πιο προσαρμοσμένη και προσιτή στους απλούς ανθρώπους. Θα 'ταν ανεπιτήδευτη και αυθόρμητη. Θα 'χε αφομοιωθεί απ' το λαό, ανεπαίσθητα και ουσιαστικά. Θα 'ταν κτήμα του, ως συνέπεια και προέκταση της παράδοσης, με βάση και θεμέλιο την ίδια την παράδοση. Το σημαντικότερο όμως όλων είναι ότι δεν θα 'χε ζητηθεί απ' τους απλούς ανθρώπους να πληρώσουν τόσο βαρύ αντάλλαγμα για τον ερχομό της, να αρνηθούν δηλαδή "στο όνομα της εξέλιξης" καθετί το παραδοσιακό ως ξεπερασμένο, άχρηστο και υποτιμητικό, για να μη θεωρηθούν, τάχα, άξεστοι, χωριάτες, βλάχοι και αμόρφωτοι. Άλλωστε αυτή ήταν η μεγαλύτερη ζημιά, η μεγαλύτερη ηθική βλάβη, που προκάλεσε η βίαιη εξέλιξη, ο βίαιος απογαλακτισμός.

Έτσι, φτάσαμε στην αυτοϋποτίμηση, στην άρνηση της ταυτότητας του λαϊκού μας πολιτισμού, στην άρνηση των ριζών μας. Για μερικές δεκαετίες οι απλοί άνθρωποι βρέθηκαν μετέωροι ανάμεσα στο παλιό και το καινούριο, αναποφάσιστοι ανάμεσα στα κελεύσματα της ψυχής τους και στην επιθυμία τους για εξέλιξη, λες και δεν ήταν δυνατό να συνδυαστούν αυτά τα δυό και να προκύψει ένα γνήσιο αποτέλεσμα κι όχι αυτή η νόθα εξέλιξη με τα διλήμματα και τους περιορισμούς της.

Λες και ήταν δύσκολο να συνδυαστούν παράδοση και εξέλιξη, παρελθόν και παρόν, για να γίνει η μετάβαση αβίαστα, φυσικά, ανεπαίσθητα σαν μια αυτονόητη διαδικασία.

ΑΝΑΖΗΤΗΖΗ

Αρχή